Fitokimyasallar: Flavonoitler, Alkaloitler, Terpenler, Glikozitler ve Tanenler Hakkında Temel Rehber

Kısaca

  • Fitokimyasallar, bitkilerin kendilerini korumak, renk ve koku vermek için ürettiği ve insan beslenmesi için zorunlu olmayan biyoaktif bileşiklerdir.
  • Sebze, meyve, baklagil ve baharatlardan zengin beslenme, çeşitli fitokimyasalların alınmasını sağlar ve gözlemsel çalışmalarda daha iyi sağlık sonuçlarıyla ilişkilidir.
  • Bazı fitokimyasallar (bazı alkaloitler, kardiyak glikozitler) güçlü ilaç etkileri gösterebilir ve zehirli olabilir.
  • Laboratuvardaki “antioksidan” etki insanlarda aynı faydayı garanti etmez; yüksek doz izole ekstreler yan etki ve etkileşimlere yol açabilir.
Polifenoller/flavonoitler Kuersetin, kateşinler, antosiyaninler, izoflavonlar — çay, kakao, meyveler, soğan, soya
Alkaloitler Kafein, morfin, nikotin, berberin, kolşisin — güçlü farmakolojik etkiler
Terpenler Mentol, limonen, karotenoitler, uçucu yağların ana bileşenleri
Glikozitler Kardiyak glikozitler (yüksükotu, zakkum), antrakinonlar (sinameki), siyanojenik glikozitler (acı badem)
Tanenler Çay, nar kabuğu, meşe — burukluk, demir emilimini azaltma
Kükürtlü bileşikler Allisin (sarımsak), glukozinolatlar (brokoli, lahana)

Bitkiler, büyüme ve üreme için gerekli temel maddelerin yanı sıra, kendilerini böceklerden, mikroorganizmalardan ve güneş ışınlarından korumak, tozlaşmayı sağlamak için renk ve koku oluşturmak amacıyla binlerce farklı kimyasal bileşik üretir. Bu bileşiklere fitokimyasallar veya bitkisel ikincil metabolitler denir. Vitaminler ve mineraller gibi yaşam için zorunlu değildir; ancak bazıları sağlık üzerinde etkiler gösterebilir.

1. Polifenoller ve flavonoitler

En büyük fitokimyasal gruplarından biridir. Flavonoitler; kuersetin (soğan, elma), kateşinler (yeşil çay, kakao), antosiyaninler (mor-kırmızı meyveler, kara havuç), izoflavonlar (soya) ve hesperidin (turunçgiller) gibi alt grupları içerir (bkz. yeşil çay, soya izoflavonları). Polifenollerden zengin beslenme gözlemsel çalışmalarda kalp-damar hastalıkları riskinin daha düşük olmasıyla ilişkilendirilmiştir.

2. Alkaloitler

Azot içeren, genellikle acı tatlı ve güçlü farmakolojik etkili bileşiklerdir. Kafein (kahve, çay), teobromin (kakao), nikotin (tütün), morfin (haşhaş), berberin, kolşisin (güz çiğdemi), atropin (güzelavrat otu) ve pirolizidin alkaloitleri bu gruptadır. Birçok önemli ilaç alkaloitlerden elde edilmiştir; aynı zamanda birçok zehirli bitkinin zehri de alkaloitlerden kaynaklanır (bkz. çiğdem zehirlenmesi, farmakognozi). Pirolizidin alkaloitleri karaciğere zarar verebilir ve bazı bitki çaylarında kontaminant olarak saptanmıştır.

3. Terpenler (terpenoitler)

Uçucu yağların ana bileşenleridir: mentol (nane), limonen (turunçgil kabuğu), timol ve karvakrol (kekik), linalol (lavanta). Karotenoitler (beta-karoten, likopen, lutein) de bu grupta yer alır. Ginsenositler ve bazı saponinler de terpen yapısındadır (bkz. uçucu yağlar).

4. Glikozitler

Bir şeker molekülüne bağlı bileşiklerdir. Önemli örnekler:

  • Kardiyak glikozitler: Yüksükotu ve zakkumda bulunur; kalbi doğrudan etkiler ve çok küçük miktarlarda bile zehirlidir (bkz. zakkum zehirlenmesi).
  • Antrakinon glikozitleri: Sinameki ve aloe lateksinde; uyarıcı müshil etkisi.
  • Siyanojenik glikozitler: Acı badem, kayısı çekirdeği ve çiğ manyokta; vücutta siyanür açığa çıkarabilir.
  • Salisin: Söğüt kabuğunda; aspirine benzer etki.

5. Tanenler

Buruk tat veren polifenollerdir. Çay, nar kabuğu, meşe palamudu, ceviz kabuğu ve bazı şaraplarda bulunur. Proteinlere bağlanarak burukluk hissi yaratır; ishalde geleneksel olarak kullanılmıştır. Yemekle birlikte alındığında bitkisel kaynaklı demirin emilimini azaltabilir (bkz. demir eksikliği ve çay).

6. Kükürtlü bileşikler

Sarımsak ve soğandaki allisin ve diğer kükürtlü bileşikler ile brokoli, lahana ve rokadaki glukozinolatlar (ve sülforafan) bu gruptadır. Bu sebzelerden zengin beslenme gözlemsel çalışmalarda bazı sağlık yararlarıyla ilişkilendirilmiştir.

“Antioksidan” iddialarına dikkat

Birçok fitokimyasal laboratuvarda güçlü antioksidan etki gösterir. Ancak:

  • Bu bileşiklerin çoğu bağırsaktan az emilir ve vücutta hızla dönüştürülür,
  • Laboratuvardaki antioksidan kapasite ölçümleri (ORAC gibi) insanlardaki sağlık etkileriyle ilişkilendirilemediği için ABD Tarım Bakanlığı 2012’de ORAC veri tabanını yayından kaldırmıştır,
  • Büyük çalışmalarda yüksek doz antioksidan takviyeleri (beta-karoten, E vitamini) beklenen faydaları göstermemiş, beta-karoten takviyesi sigara içenlerde akciğer kanseri riskini artırmıştır.

Değerlendirme: Fitokimyasallardan zengin bütün besinlerle beslenmenin yararları için gözlemsel kanıtlar güçlüdür; izole yüksek doz ekstrelerin faydası ise çoğu zaman kanıtlanmamıştır.

Pratik öneri

Fitokimyasallardan yararlanmanın en güvenli ve etkili yolu, takviyeler yerine her gün farklı renklerde sebze ve meyveler, baklagiller, tam tahıllar, kuruyemişler, baharatlar, çay ve zeytinyağı tüketmektir (bkz. Akdeniz tipi beslenme).

Dikkat: Yüksek doz bitkisel ekstreler ve konsantre takviyeler ilaçlarla etkileşebilir ve karaciğer hasarı gibi yan etkilere yol açabilir (bkz. bitkisel ürünler ve karaciğer). Gebelik, emzirme, kronik hastalık ve ilaç kullanımında takviye almadan önce hekiminize danışın. Zehirli bitki yutulması şüphesinde 114’ü arayın.

Sık sorulan sorular

Fitokimyasal nedir?

Bitkilerin ürettiği, beslenme için zorunlu olmayan ancak biyolojik etkileri olabilen bileşiklerdir.

Antioksidan takviyeleri faydalı mı?

Büyük çalışmalarda yüksek doz antioksidan takviyeleri beklenen faydaları göstermemiştir; bütün besinler tercih edilmelidir.

Tüm fitokimyasallar zararsız mı?

Hayır. Bazı alkaloitler ve glikozitler çok zehirli olabilir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Liu R.H. (2013), Advances in Nutrition — Sağlığı geliştiren besin bileşenleri: Meyve ve sebzelerdeki fitokimyasallar
  • ABD Tarım Bakanlığı (USDA, 2012) — ORAC veri tabanının kaldırılmasına ilişkin açıklama
  • Alpha-Tocopherol, Beta Carotene Cancer Prevention Study Group (1994), New England Journal of Medicine — E vitamini ve beta-karotenin erkek sigara içicilerde akciğer kanseri ve diğer kanserler üzerine etkisi
  • EFSA CONTAM Panel (2017) — Gıda ve yemlerde pirolizidin alkaloitlerinin risk değerlendirmesi

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık