Kısaca
- Akdeniz tipi beslenme; sebze, meyve, baklagil, tam tahıl, zeytinyağı ve kuruyemiş ağırlıklı, kırmızı et ve işlenmiş gıdaları sınırlayan bir beslenme modelidir.
- Büyük çalışmalar, bu beslenme modelinin kalp-damar hastalıkları riskinin azalmasıyla ilişkili olduğunu göstermiştir.
- Türk mutfağının zeytinyağlıları, baklagil yemekleri ve sebze ağırlıklı yemekleri bu modele çok uygundur.
- Bir “diyet listesi” değil, sürdürülebilir bir yaşam tarzıdır.
Akdeniz tipi beslenme, dünyada en çok araştırılmış ve en güçlü bilimsel desteğe sahip beslenme modellerinden biridir. 1950’lerde Akdeniz ülkelerinde kalp hastalığı oranlarının düşüklüğünü gözlemleyen araştırmacılarla başlayan ilgi, bugün büyük randomize çalışmalarla desteklenen bir öneriye dönüşmüştür. İyi haber şu: Türk mutfağı, özellikle Ege ve Akdeniz mutfağı, bu modelin pek çok özelliğini zaten taşır.
Temel ilkeler
- Her gün bol sebze ve meyve: Mevsiminde, çeşitli ve renkli.
- Tam tahıllar: Bulgur, tam buğday ekmeği, yulaf, karabuğday.
- Baklagiller: Mercimek, nohut, kuru fasulye, barbunya, bakla — haftada birkaç kez.
- Zeytinyağı: Temel yağ kaynağı olarak, özellikle sızma zeytinyağı.
- Kuruyemiş ve tohumlar: Ceviz, badem, fındık — tuzsuz ve ölçülü.
- Balık: Haftada en az iki kez, özellikle yağlı balıklar.
- Orta düzeyde süt ürünleri: Yoğurt ve peynir.
- Sınırlı kırmızı et ve işlenmiş et: Sucuk, salam, pastırma gibi ürünlerden kaçınmak.
- Az şeker ve rafine ürün.
- Baharat ve otlar: Tuz yerine lezzet için.
Bilimsel kanıtlar
İspanya’da yaklaşık 7.500 yüksek kalp-damar riskli kişiyle yapılan PREDIMED çalışmasında, sızma zeytinyağı veya kuruyemişle desteklenmiş Akdeniz tipi beslenme uygulayan gruplarda, düşük yağlı diyet önerilen gruba göre kalp krizi, inme ve kalp-damar kaynaklı ölümlerin birlikte değerlendirildiği sonlanımlarda yaklaşık %30 azalma bildirilmiştir (çalışma 2018’de yöntemsel düzeltmelerle yeniden yayımlanmış, sonuçlar benzer bulunmuştur). Lyon Diyet Kalp Çalışması da kalp krizi geçirmiş kişilerde benzer olumlu sonuçlar göstermiştir.
Gözlemsel çalışmalar ayrıca Akdeniz tipi beslenmenin tip 2 diyabet, bazı kanser türleri ve bilişsel gerileme riskinin daha düşük olmasıyla ilişkili olduğunu göstermektedir.
Türk mutfağından örnekler
- Zeytinyağlı taze fasulye, enginar, bamya, pırasa, kereviz,
- Mercimek çorbası, nohut yemeği, piyaz, barbunya pilaki,
- Bulgur pilavı, kısır,
- Ege otları: şevketibostan, deniz börülcesi, radika (temiz alanlardan toplanmış),
- Izgara veya buğulama balık,
- Cacık, yoğurtlu sebze yemekleri,
- Meyve, kuru meyve ve cevizle hazırlanan tatlılar (ölçülü).
Örnek bir gün
| Öğün | Örnek |
|---|---|
| Kahvaltı | Haşlanmış yumurta, beyaz peynir, domates-salatalık-yeşillik, birkaç zeytin, tam buğday ekmeği, bir avuç ceviz |
| Öğle | Mercimek çorbası, bulgurlu kısır veya mevsim salatası, yoğurt |
| Ara öğün | Bir porsiyon meyve ve birkaç badem |
| Akşam | Zeytinyağlı sebze yemeği, ızgara balık (haftada 2 kez) veya baklagil yemeği, salata |
Bu bir örnektir; porsiyonlar kişinin yaşına, cinsiyetine, fiziksel aktivitesine ve sağlık durumuna göre değişir.
Dikkat edilecekler
- Zeytinyağı da kaloridir: Sağlıklı bir yağ olsa da miktarı kilo yönetiminde önemlidir.
- Tuz: Türk mutfağında tuz, salamura ürünler ve turşular yoluyla fazla tüketilebilir; Dünya Sağlık Örgütü günde 5 g’ın altında tuz önerir.
- Ekmek ve pilav porsiyonları: Tam tahıllı seçenekler tercih edilmeli, porsiyonlar dengelenmelidir.
- Kronik hastalıklar: Böbrek hastalığı, diyabet veya gıda alerjisi olanlar beslenme planlarını diyetisyenle yapmalıdır.
Sık sorulan sorular
Akdeniz diyeti zayıflatır mı?
Akdeniz tipi beslenme bir zayıflama diyeti değil, sağlıklı bir beslenme modelidir. Kalori dengesi gözetildiğinde kilo yönetimini destekleyebilir.
Türk mutfağı Akdeniz diyetine uygun mu?
Zeytinyağlılar, baklagil yemekleri, bulgur ve sebze ağırlıklı yemekler bu modele çok uygundur. Tuz, kızartma ve şerbetli tatlılar ise sınırlandırılmalıdır.
Akdeniz diyetinde kırmızı et yenir mi?
Kırmızı et sınırlı miktarda tüketilir; işlenmiş etlerden (sucuk, salam vb.) kaçınılması önerilir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Estruch R. ve ark. (2018), PREDIMED çalışması (yeniden yayım), New England Journal of Medicine
- de Lorgeril M. ve ark. (1999), Lyon Diyet Kalp Çalışması, Circulation
- Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022), T.C. Sağlık Bakanlığı
- Dünya Sağlık Örgütü — Sağlıklı beslenme bilgi notu
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi