Zakkum Zehirlenmesi: Kalp Glikozitleri, Belirtiler ve Zakkumla İlgili Tehlikeli Halk Uygulamaları

Kısaca

  • Zakkum, Türkiye’nin güney ve batı kıyılarında yol kenarlarında ve bahçelerde çok yaygın bir süs bitkisidir; tüm kısımları zehirlidir.
  • İçerdiği kalp glikozitleri (oleandrin) kalp ritmini bozarak ölüme yol açabilir.
  • Zakkum yaprağı çayı veya ekstresiyle kanser, diyabet ve cilt hastalığı tedavisi iddiaları bilimsel değildir ve ölümlere yol açmıştır.
  • Zakkum yutma şüphesinde belirtiler beklenmeden 112 veya 114 aranmalıdır.
Bilimsel ad Nerium oleander
Familya Apocynaceae
Zehirli kısım Tüm kısımlar (yaprak, çiçek, gövde, kök, süt, nektar); kuruyunca ve kaynatılınca da zehirli kalır
Zehirli madde Kalp glikozitleri (oleandrin, neriin vb.)
Not Sarı zakkum (Cascabela thevetia) da benzer şekilde ölümcüldür

Zakkum, Akdeniz iklimine uyum sağlamış, kuraklığa dayanıklı, pembe, beyaz veya kırmızı çiçekler açan herdem yeşil bir çalıdır. Türkiye’de Akdeniz ve Ege kıyılarında doğal olarak dere yataklarında yetişir; ayrıca yol ortalarında, parklarda ve bahçelerde süs bitkisi olarak çok yaygın şekilde kullanılır. Güzel görünümüne rağmen, bilinen en zehirli bitkilerden biridir.

Nasıl zehirler?

Zakkumun içerdiği oleandrin ve diğer kalp glikozitleri, kalp ilacı digoksine benzer şekilde etki eder. Kalp kasındaki sodyum-potasyum pompasını engelleyerek kalp ritmini bozar ve kanda potasyum düzeyini yükseltir. Bitkinin tüm kısımları zehirlidir; kurutma veya kaynatma zehri yok etmez. Yanan zakkum dallarının dumanını solumak ve zakkum dallarını şiş veya mangal çubuğu olarak kullanmak da zehirlenmeye yol açabilir.

Belirtiler

  • Sindirim: Bulantı, kusma, karın ağrısı, ishal, salya artışı.
  • Kalp: Yavaş veya düzensiz kalp atışı, kalp bloğu, tansiyon düşüklüğü, ölümcül ritim bozuklukları.
  • Sinir sistemi: Baş dönmesi, halsizlik, bilinç bulanıklığı, görme bozuklukları (sarı-yeşil görme).
  • Cilt: Bitkinin sütü ciltte tahriş ve döküntüye yol açabilir.

Belirtiler genellikle birkaç saat içinde başlar. Özel bir panzehir (digoksine karşı geliştirilmiş antikor fragmanları) bazı durumlarda kullanılabilir; tedavi yoğun bakım ve kalp izlemi gerektirir.

Tehlikeli halk uygulamaları

  • “Kanser tedavisi”: Türkiye’de zakkum yaprağı çayı veya ekstresinin kanseri tedavi ettiği iddiası yayılmış ve bu uygulamaya bağlı ölümcül zehirlenmeler bildirilmiştir. Zakkum ekstresinden geliştirilen bir ürün (PBI-05204/oleandrin) erken evre klinik çalışmalarda araştırılmış, ancak etkinliği kanıtlanmamıştır. Zakkumun kanseri tedavi ettiğine dair hiçbir güvenilir kanıt yoktur (bkz. kanser iddiaları).
  • Diyabet, hemoroid ve cilt hastalıkları: Halk arasında zakkum yaprağının kaynatılarak içilmesi veya cilde uygulanması önerilmektedir; bu uygulamalar ciddi zehirlenme riski taşır.
  • İntihar girişimleri: Özellikle Güney Asya’da sarı zakkum tohumları önemli bir zehirlenme nedenidir.

Önleme

  • Çocuklara zakkumun zehirli olduğunu öğretin; çocuk oyun alanlarına ve okul bahçelerine zakkum dikilmemesi önerilir.
  • Budama sırasında eldiven kullanın; dalları yakmayın, mangal veya şiş çubuğu olarak kullanmayın.
  • Evcil hayvanları ve çiftlik hayvanlarını zakkumdan uzak tutun (bkz. evcil hayvanlar ve bitkiler).

Acil durum: Zakkumun herhangi bir kısmı yutulduysa veya zakkum çayı içildiyse, belirti olmasa bile hemen 112’yi veya 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni arayın ve en yakın acil servise başvurun. Kusturmaya çalışmayın. Bulantı, kusma, yavaş veya düzensiz nabız, baş dönmesi ya da görme bozukluğu varsa durum acildir.

Sık sorulan sorular

Zakkum yaprağı kanseri tedavi eder mi?

Hayır. Bu iddia bilimsel değildir ve zakkum çayına bağlı ölümcül zehirlenmeler bildirilmiştir.

Zakkumun hangi kısmı zehirli?

Tüm kısımları zehirlidir; kurutma ve kaynatma zehri yok etmez.

Zakkum dalları mangalda kullanılabilir mi?

Hayır. Dalları şiş olarak kullanmak veya dumanını solumak zehirlenmeye yol açabilir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Farkhondeh T. ve ark. (2020), Toxicology Reports — Nerium oleander zehirlenmesi: Derleme
  • Roberts D.M. ve ark. (2016), Cochrane — Kalp glikozidi içeren bitki zehirlenmelerinde anti-digoksin Fab tedavisi
  • T.C. Sağlık Bakanlığı Ulusal Zehir Danışma Merkezi — Zakkum zehirlenmesi
  • ABD NCI — Oleander (PBI-05204) klinik araştırma bilgileri

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık