Farmakognozi Nedir? Bitkiden İlaca Uzanan Bilim Dalı ve Doğal Kaynaklı İlaçlar

Kısaca

  • Farmakognozi, doğal kaynaklı (bitki, mantar, mikroorganizma, hayvan) ilaç hammaddelerini ve etken maddelerini inceleyen eczacılık bilim dalıdır.
  • Günümüzde kullanılan birçok önemli ilaç doğal kaynaklardan elde edilmiş veya doğal moleküllerden geliştirilmiştir.
  • Ham bitkide etken madde miktarı yetiştirme koşulları, hasat zamanı ve depolamaya göre büyük ölçüde değişir; bu nedenle standardizasyon ve kalite kontrolü önemlidir.
  • “İlacın bitkiden gelmesi”, aynı bitkinin çay veya toz halinde kullanılmasının güvenli ya da etkili olduğu anlamına gelmez.
Tanım Doğal kaynaklı ilaç hammaddelerinin bilimi
İnceleme alanları Drog tanımlama (makroskopik, mikroskopik), fitokimya, kalite kontrol, standardizasyon, biyolojik aktivite
Doğal kaynaklı ilaç örnekleri Morfin (haşhaş), digoksin (yüksükotu), paklitaksel (porsuk), artemisinin (Artemisia annua), vinkristin (Cezayir menekşesi)
Türkiye’de Eczacılık fakültelerinde Farmakognozi Anabilim Dalları

Farmakognozi (Yunanca “pharmakon”: ilaç, “gnosis”: bilgi), doğal kaynaklı ilaç hammaddelerini, bunların içerdiği etken maddeleri, tanımlanmalarını, kalite kontrollerini ve biyolojik etkilerini inceleyen bir eczacılık bilim dalıdır. Terim ilk olarak 19. yüzyılın başlarında kullanılmıştır; ancak bitkilerin tedavi amaçlı kullanımına dair bilgi binlerce yıl öncesine dayanır (bkz. fitoterapi nedir).

Farmakognozi neyi inceler?

  • Drog tanımlama: “Drog”, ilaç olarak kullanılan bitkinin kurutulmuş kısmıdır (yaprak, kök, çiçek, tohum vb.). Doğru bitki ve doğru kısmın kullanılması makroskopik, mikroskopik ve kimyasal yöntemlerle doğrulanır.
  • Fitokimya: Bitkilerdeki kimyasal bileşiklerin (alkaloitler, flavonoitler, terpenler, glikozitler vb.) ayrılması ve yapılarının aydınlatılması (bkz. fitokimyasallar).
  • Kalite kontrol ve standardizasyon: Etken madde miktarının, kirleticilerin (ağır metal, pestisit, mikroorganizma) ve tağşişin analiz edilmesi.
  • Biyolojik aktivite: Laboratuvar, hayvan ve insan çalışmalarıyla etkilerin araştırılması.

Doğadan gelen ilaçlar

Modern tıbbın birçok önemli ilacı doğal kaynaklardan elde edilmiştir:

  • Morfin ve kodein: Haşhaş (Papaver somniferum) kapsülünden; 1804’te saflaştırılan morfin, bitkiden izole edilen ilk alkaloitlerden biridir.
  • Aspirin: Söğüt kabuğundaki salisin bileşiğinden esinlenerek geliştirilmiştir (bkz. söğüt kabuğu).
  • Digoksin: Yüksükotundan (Digitalis); kalp yetmezliği ve ritim bozukluklarında kullanılır. Terapötik aralığı çok dardır.
  • Paklitaksel: Pasifik porsuk ağacından; çeşitli kanserlerde kullanılır.
  • Vinkristin ve vinblastin: Cezayir menekşesinden (Catharanthus roseus); lösemi ve lenfoma tedavisinde.
  • Artemisinin: Tatlı pelinden (Artemisia annua); sıtma tedavisinde devrim yaratmış ve keşfi 2015 Nobel Tıp Ödülü’ne layık görülmüştür.
  • Penisilin: Bir küf mantarından; antibiyotik çağını başlatmıştır.

İlaç ile ham bitki arasındaki fark

Bir ilacın bitkiden elde edilmesi, o bitkinin ham haliyle kullanılmasının güvenli veya etkili olduğu anlamına gelmez:

  • Bitkideki etken madde miktarı tür, coğrafya, toprak, iklim, hasat zamanı ve depolama koşullarına göre büyük farklılık gösterir,
  • Ham bitki aynı zamanda yan etki veya etkileşim yapabilen birçok başka bileşik içerir,
  • Yüksükotu gibi bitkilerde tedavi edici doz ile zehirli doz birbirine çok yakındır; ev yapımı hazırlıklar ölümcül olabilir,
  • Paklitaksel gibi bazı moleküller bitkide çok düşük miktarlarda bulunur ve etkili doz ancak saflaştırma ile elde edilebilir.

Bu nedenle farmakognozi, bitkisel ürünlerde standardizasyonu (belirli bir etken madde veya madde grubunun belirli bir miktarda olmasını sağlamayı) ve kaliteyi ön plana çıkarır (bkz. ekstre türleri).

Not: Bir bitkiden ilaç elde edilmiş olması, bitkinin kendisinin aynı etkiyi göstereceğinin kanıtı değildir; her ürünün etkinliği ve güvenliği ayrı ayrı değerlendirilmelidir (bkz. “doğal zararsızdır” yanılgısı).

Türkiye’de farmakognozi

Türkiye’de eczacılık fakültelerinde Farmakognozi Anabilim Dalları bulunmaktadır ve Türkiye’nin zengin bitki çeşitliliği (yaklaşık 12.000 civarında doğal bitki taksonu ve yüksek endemizm oranı) üzerine önemli araştırmalar yapılmaktadır (bkz. Türkiye’de etnobotanik). Eczacılar, bitkisel ürünler konusunda danışabileceğiniz önemli sağlık profesyonelleridir.

Dikkat: Yüksükotu, haşhaş, porsuk, Cezayir menekşesi gibi ilaç kaynağı olan bitkiler evde hazırlanarak kullanılmamalıdır; ciddi ve ölümcül zehirlenmelere yol açabilir. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, ciddi durumlarda 112’yi arayın.

Sık sorulan sorular

Farmakognozi ne demek?

Doğal kaynaklı ilaç hammaddelerini ve etken maddelerini inceleyen eczacılık bilim dalıdır.

Hangi ilaçlar bitkilerden elde edilir?

Morfin, digoksin, paklitaksel, vinkristin ve artemisinin gibi birçok önemli ilaç doğal kaynaklıdır.

İlacın kaynağı olan bitkiyi çay olarak içmek aynı etkiyi verir mi?

Hayır. Etken madde miktarı değişkendir ve bazı bitkiler ham halde zehirlidir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Heinrich M. ve ark. — Fundamentals of Pharmacognosy and Phytotherapy (Elsevier, güncel baskı)
  • Newman D.J., Cragg G.M. (2020), Journal of Natural Products — Doğal ürünler: 1981–2019 arasında yeni ilaçların kaynağı
  • Nobel Vakfı (2015) — Fizyoloji veya Tıp Nobel Ödülü: Tu Youyou, artemisinin keşfi
  • Dünya Sağlık Örgütü — Bitkisel ilaçlar için iyi tarım ve toplama uygulamaları (GACP) kılavuzu

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık