Bitkisel Ekstre Türleri: Standardize, Kantifiye ve Diğer Ekstreler Ne Anlama Gelir?

Kısaca

  • Bitkisel ekstre, bitkinin bir çözücüyle işlenmesiyle elde edilen ve etken maddelerin yoğunlaştırıldığı bir preparattır.
  • Avrupa Farmakopesi ekstreleri standardize, kantifiye ve diğer ekstreler olarak üç gruba ayırır.
  • Aynı bitkiden elde edilen farklı ekstreler, çözücü ve yönteme bağlı olarak çok farklı bileşimlere sahip olabilir; birbirinin yerine geçmez.
  • Klinik çalışmalardaki sonuçlar yalnızca çalışmada kullanılan özel ekstre için geçerlidir.
Standardize ekstre Bilinen terapötik etkisi olan bir bileşen belirli bir düzeye ayarlanır (ör. sinameki — sennozitler)
Kantifiye ekstre Etkiye katkıda bulunduğu düşünülen bileşenler belirli bir aralıkta tutulur (ör. ginkgo, sarı kantaron)
Diğer ekstreler Üretim süreci ve drog-ekstre oranıyla tanımlanır
DER (drog-ekstre oranı) Örneğin 4–7:1 → 4–7 kg kuru bitkiden 1 kg ekstre

Eczanelerde ve marketlerde satılan bitkisel ürünlerin çoğu, bitkinin kendisini değil, ekstresini içerir. Bir ekstre, bitkinin su, alkol veya başka çözücülerle işlenerek etken maddelerin bir kısmının çekilmesi ve yoğunlaştırılmasıyla elde edilir. Ekstre türünü anlamak, bir ürünün ne içerdiğini ve klinik çalışmalarla ne kadar uyumlu olduğunu değerlendirmek için önemlidir (bkz. fitoterapi nedir).

Avrupa Farmakopesi sınıflaması

  • Standardize ekstreler: Terapötik etkisi bilinen bir veya birkaç bileşenin belirli bir miktara ayarlandığı ekstrelerdir. Bu ayarlama, aynı bitkinin daha düşük içerikli ekstresi veya yardımcı maddelerle yapılır. Örnek: Sinamekide sennozitler, at kestanesinde esin (bkz. sinameki).
  • Kantifiye ekstreler: Etkiye katkıda bulunduğu düşünülen ancak etkinin tamamını açıklamayan bileşenlerin belirli bir aralıkta tutulduğu ekstrelerdir. Örnek: Ginkgo yaprağı ekstresinde flavon glikozitleri ve terpen laktonları (bkz. ginkgo).
  • Diğer ekstreler: Etkiden sorumlu bileşenleri tam olarak bilinmeyen ekstrelerdir; üretim süreci (bitki kalitesi, çözücü, yöntem) ve drog-ekstre oranıyla tanımlanır.

Drog-ekstre oranı (DER)

Etiketlerde “DER 4–7:1” gibi ifadeler bulunur. Bu, 4–7 kg kurutulmuş bitkiden (drog) 1 kg ekstre elde edildiği anlamına gelir (bkz. drog nedir). Yüksek oran, ekstrenin daha konsantre olduğunu gösterir; ancak hangi bileşenlerin yoğunlaştırıldığı çözücüye bağlıdır.

Çözücünün önemi

Aynı bitkiden su, %30 etanol, %60 etanol veya başka çözücülerle hazırlanan ekstreler çok farklı bileşimlere sahip olabilir. Örneğin:

  • Su ekstreleri (çay, infüzyon) daha çok suda çözünen bileşikleri içerir.
  • Yüksek alkollü ekstreler, suda az çözünen bileşikleri daha fazla içerir.
  • Kava ve yeşil çay gibi bazı bitkilerde aseton veya yüksek alkollü ekstrelerle karaciğer hasarı vakaları ilişkilendirilmiştir; geleneksel su ekstrelerinin risk profili farklı olabilir (bkz. kava).

Neden önemli?

Bir bitkiyle yapılan klinik çalışmanın sonuçları, yalnızca o çalışmada kullanılan özel ekstre ve doz için geçerlidir. Örneğin sarı kantaronun depresyon üzerine çalışmaları belirli standardize ekstrelerle yapılmıştır; farklı bir ürünün veya bitki çayının aynı etkiyi göstereceği varsayılamaz. Ayrıca ekstreler, etkileşim ve yan etki açısından da farklılık gösterebilir. EMA HMPC monografileri bu nedenle her preparat türünü ayrı ayrı tanımlar.

Etiket okuma

  • Bitkinin bilimsel adı ve kullanılan kısmı (yaprak, kök vb.),
  • Ekstre türü, çözücü ve drog-ekstre oranı,
  • Varsa standardize/kantifiye edildiği bileşen ve miktarı,
  • Ruhsat veya onay bilgileri (TİTCK ruhsatlı bitkisel tıbbi ürün veya Tarım ve Orman Bakanlığı onaylı takviye edici gıda) (bkz. takviye etiketi okuma).

Dikkat: “Yüksek konsantrasyonlu”, “10 kat güçlü” gibi ifadeler daha etkili veya daha güvenli olduğu anlamına gelmez; aksine yan etki ve etkileşim riskini artırabilir. Kullandığınız tüm bitkisel ürünleri hekim ve eczacınıza bildirin.

Sık sorulan sorular

Standardize ekstre ne demek?

Terapötik etkisi bilinen bir bileşenin belirli bir miktara ayarlandığı ekstredir.

Aynı bitkinin farklı ürünleri aynı etkiyi gösterir mi?

Hayır. Çözücü, yöntem ve oran farklılıkları nedeniyle bileşimleri ve etkileri farklı olabilir.

DER 5:1 ne anlama gelir?

5 kg kuru bitkiden 1 kg ekstre elde edildiğini gösterir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Avrupa Farmakopesi (Ph. Eur.) — Herbal extracts (Bitkisel ekstreler) genel monografisi
  • EMA HMPC — Bitkisel madde ve preparatların kalitesi hakkında kılavuz
  • EMA HMPC — Bitkisel tıbbi ürünlerin etiketlenmesinde bitkisel madde/preparat beyanı kılavuzu
  • Wagner H. (2011), Fitoterapia — Fitoterapide sinerji araştırmaları ve ekstre standardizasyonu

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık