Ginkgo Biloba: Hafıza İddiaları, Büyük Klinik Çalışmalar ve Kanama Riski

Kısaca

  • Binlerce kişinin katıldığı büyük bir çalışmada (GEM), ginkgo ekstresinin yaşlılarda demansı önlemediği gösterilmiştir.
  • Sağlıklı kişilerde hafızayı güçlendirdiğine dair tutarlı bir kanıt yoktur.
  • Ginkgo kanama riskini artırabilir; kan sulandırıcı kullananlar ve ameliyat olacaklar dikkat etmelidir.
  • Ginkgo tohumu (çekirdeği) çiğ veya fazla miktarda yendiğinde zehirlenmeye yol açabilir.
Bilimsel adı Ginkgo biloba L.
Familya Ginkgoaceae
Kullanılan kısım Yaprak (standardize kuru ekstre)
Önemli bileşenler Flavonol glikozitleri, terpen laktonlar (ginkgolidler, bilobalid); istenmeyen bileşen: ginkgolik asitler
Kanıt düzeyi Zayıf demans önleme; Sınırlı diğer kullanımlar

Ginkgo biloba, yaklaşık 200 milyon yıldır yeryüzünde var olan, “yaşayan fosil” olarak anılan bir ağaçtır. Yelpaze biçimli yapraklarından elde edilen ekstreler, özellikle “hafıza güçlendirici” olarak dünyanın en çok satılan bitkisel ürünleri arasında yer alır. Peki bu ünün bilimsel karşılığı var mı? Bu soruya büyük ve iyi tasarlanmış klinik çalışmalar oldukça net bir yanıt vermiştir.

Ginkgo ekstresi nedir?

Klinik çalışmalarda kullanılan ginkgo ürünleri, yapraktan özel yöntemlerle elde edilen ve belirli oranlarda flavonol glikozitleri ile terpen laktonlar içerecek şekilde standardize edilmiş kuru ekstrelerdir. Bu ekstrelerde, alerjik ve toksik olabilen ginkgolik asitlerin miktarı çok düşük düzeye indirilir. Ginkgo yapraklarının çay olarak demlenmesi veya kalitesi bilinmeyen ürünlerin kullanılması, bu standardizasyonun sağladığı güvenceyi ortadan kaldırır.

Demans ve hafıza: Büyük çalışmalar ne gösterdi?

ABD’de 75 yaş ve üzeri 3.000’den fazla gönüllünün yaklaşık 6 yıl izlendiği GEM (Ginkgo Evaluation of Memory) çalışmasında, standart ginkgo ekstresi kullananlarda demans veya Alzheimer hastalığı gelişme oranı plasebo grubundan farklı bulunmamıştır. Aynı çalışmanın ileri analizlerinde bilişsel gerilemenin yavaşlamadığı da gösterilmiştir. Fransa’da yapılan uzun süreli GuidAge çalışması da Alzheimer’ı önlemede anlamlı bir fayda bulamamıştır.

Halihazırda demans tanısı almış kişilerde bazı Avrupa çalışmaları belirtilerde küçük iyileşmeler bildirmiştir; ancak sonuçlar tutarlı değildir ve klinik önemi tartışmalıdır. Sağlıklı genç ve orta yaşlı kişilerde ginkgonun hafızayı veya dikkati güçlendirdiğine dair tutarlı bir kanıt yoktur.

Unutkanlık ne zaman araştırılmalı? Günlük yaşamı etkileyen unutkanlık, yönünü kaybetme, kelime bulmada belirgin güçlük, kişilik değişiklikleri gibi belirtiler; B12 vitamini eksikliği, tiroid sorunları, depresyon, ilaç yan etkileri gibi tedavi edilebilir nedenlerden de kaynaklanabilir. Bitkisel ürün denemek yerine bir nöroloji uzmanına başvurmak önemlidir.

Diğer kullanımlar

  • Kulak çınlaması (tinnitus): Sistematik derlemeler ginkgonun tinnitus üzerinde anlamlı etkisi olduğunu göstermemiştir.
  • Bacak dolaşım bozukluğu (aralıklı topallama): Bazı çalışmalarda yürüme mesafesinde küçük artışlar bildirilmiş; ancak etki, egzersiz ve tıbbi tedaviyle karşılaştırıldığında sınırlıdır.
  • Baş dönmesi (vertigo): Bazı çalışmalar olmakla birlikte kanıtlar yetersizdir.

Kanama riski

Ginkgo ekstresinin, içerdiği ginkgolidler aracılığıyla trombosit aktive edici faktörü etkileyebildiği bilinmektedir. Ginkgo kullanan kişilerde beyin kanaması, göz içi kanaması ve ameliyat sonrası kanama gibi vakalar bildirilmiştir. Kontrollü çalışmalarda kanama riskindeki artış her zaman gösterilmemiş olsa da, temkinli yaklaşım önerilir.

Etkileşimler

  • Kan sulandırıcılar ve trombosit ilaçları (varfarin, aspirin, klopidogrel, yeni nesil antikoagülanlar): Kanama riski artışı.
  • NSAİİ ağrı kesiciler (ibuprofen vb.): Kanama riski artışı.
  • Antiepileptikler: Ginkgo tohumunda bulunan ginkgotoksin nöbet eşiğini düşürebilir; ekstrelerle de nöbet vakaları bildirilmiştir.
  • Efavirenz gibi bazı HIV ilaçları: Kan düzeylerinin düşebildiği bildirilmiştir.

Ginkgo tohumu uyarısı

Ginkgo ağacının tohumları (Uzak Doğu mutfaklarında pişirilerek yenir) ginkgotoksin içerir. Çiğ veya fazla miktarda yenmesi, özellikle çocuklarda kusma, bilinç bulanıklığı ve nöbetlere yol açabilir. Ayrıca meyvenin etli dış kısmı ginkgolik asit içerir ve ciltte şiddetli alerjik reaksiyonlara neden olabilir.

Kimler kullanmamalı?

  • Kan sulandırıcı kullananlar ve kanama bozukluğu olanlar,
  • Ameliyat veya diş çekimi planlananlar (en az iki hafta önce bırakılması ve hekime bildirilmesi önerilir),
  • Epilepsi hastaları,
  • Hamile ve emziren kadınlar (doğum sırasında kanama riski teorik olarak artabilir),
  • Çocuklar.

Sık sorulan sorular

Ginkgo biloba hafızayı güçlendirir mi?

Büyük ve iyi tasarlanmış çalışmalar, ginkgonun sağlıklı kişilerde hafızayı güçlendirdiğini veya yaşlılarda demansı önlediğini göstermemiştir.

Ginkgo ile aspirin birlikte kullanılır mı?

Her ikisi de kanama riskini artırabileceği için birlikte kullanım öncesi mutlaka hekime danışılmalıdır.

Ginkgo yaprağı çay olarak içilir mi?

Önerilmez. Ham yapraklar, alerjik ve toksik olabilen ginkgolik asitler içerir; klinik çalışmalarda bu maddelerden arındırılmış standardize ekstreler kullanılmıştır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • DeKosky S.T. ve ark. (2008), GEM çalışması, JAMA
  • Vellas B. ve ark. (2012), GuidAge çalışması, The Lancet Neurology
  • EMA, HMPC — Ginkgo folium AB bitkisel monografisi
  • NCCIH — “Ginkgo” bilgi sayfası

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık