Kısaca
- Farmakovijilans, ilaçların piyasaya çıktıktan sonra yan etkilerinin izlenmesi, değerlendirilmesi ve önlenmesi faaliyetleridir.
- Türkiye’de ilaç ve geleneksel bitkisel ürün yan etkileri Türkiye Farmakovijilans Merkezi’ne (TÜFAM) bildirilir; hastalar da doğrudan bildirim yapabilir.
- Gıda takviyelerindeki sorunlar ALO 174 Gıda Hattı’na, kozmetik ürünlerdeki istenmeyen etkiler TİTCK’ye bildirilebilir.
- Bildirimler, klinik çalışmalarda görülmeyen nadir yan etkilerin fark edilmesini sağlar ve ilaç güvenliği uyarılarına temel oluşturur.
| İlaç ve bitkisel ilaç | TÜFAM — TİTCK web sitesi üzerinden çevrim içi form; ayrıca hekim ve eczacı aracılığıyla |
|---|---|
| Gıda takviyeleri | ALO 174 Gıda Hattı (Tarım ve Orman Bakanlığı) |
| Kozmetikler | TİTCK kozmetovijilans bildirimi |
| Bildirimde gerekenler | Ürün adı, seri numarası, kullanım şekli ve dozu, yan etkinin tanımı ve başlangıç zamanı, diğer kullanılan ilaçlar |
Bir ilaç ruhsat almadan önce klinik çalışmalarda test edilir; ancak bu çalışmalar sınırlı sayıda kişiyle ve belirli koşullarda yapılır. Çok nadir görülen, uzun süreli kullanımda ortaya çıkan veya belirli hasta gruplarında görülen yan etkiler, ilaç milyonlarca kişi tarafından kullanılmaya başladıktan sonra fark edilebilir. Farmakovijilans, ilaçların piyasaya çıktıktan sonra güvenliğinin izlenmesi, yan etkilerin tespit edilmesi, değerlendirilmesi ve önlenmesine yönelik tüm faaliyetleri kapsar.
Neden bildirmeliyim?
Her yan etki bildirimi, ilaç güvenliği yapbozunun bir parçasıdır. Benzer bildirimlerin birikmesi, yetkili kurumların bir ilacın kullanım talimatını güncellemesine, uyarı eklemesine, kullanımını kısıtlamasına veya piyasadan çekmesine yol açabilir. Örneğin florokinolon antibiyotiklerin tendon ve sinir sistemi yan etkileri ile bazı bitkisel ürünlerin karaciğer toksisitesi, büyük ölçüde spontan bildirimler sayesinde fark edilmiştir (bkz. bitkisel ürünler ve karaciğer).
Türkiye’de bildirim sistemi
- Türkiye Farmakovijilans Merkezi (TÜFAM): Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) bünyesinde ilaçlar, aşılar ve geleneksel bitkisel tıbbi ürünlere ait şüpheli yan etki bildirimlerini toplar ve değerlendirir. Bildirimler TİTCK’nin internet sitesindeki çevrim içi form aracılığıyla yapılabilir.
- Hasta bildirimi: Hastalar ve hasta yakınları da doğrudan TÜFAM’a bildirim yapabilir. Ayrıca hekiminize veya eczacınıza bildirerek onların bildirim yapmasını isteyebilirsiniz.
- Uluslararası iş birliği: TÜFAM bildirimleri, Dünya Sağlık Örgütü’nün Uppsala İzleme Merkezi’ndeki küresel veri tabanına da katkı sağlar.
Diğer ürünler için bildirim kanalları
- Gıda takviyeleri ve bitkisel çaylar: Türkiye’de gıda takviyeleri Tarım ve Orman Bakanlığı’nın sorumluluğundadır; şüpheli ürünler ve sağlık sorunları ALO 174 Gıda Hattı’na bildirilebilir (bkz. mevzuat rehberi).
- Kozmetik ürünler: Ciddi istenmeyen etkiler TİTCK’ye kozmetovijilans kapsamında bildirilebilir.
- Tıbbi cihazlar: TİTCK’nin tıbbi cihaz uyarı sistemine bildirilebilir.
Bildirim yaparken hangi bilgiler gerekir?
- Ürünün tam adı, üreticisi, seri/parti numarası (kutudan),
- Ne zaman, hangi dozda ve hangi amaçla kullanıldığı,
- Yan etkinin ne olduğu, ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü ve sonucu,
- Aynı dönemde kullanılan diğer ilaçlar, takviyeler ve bitkisel ürünler,
- Yaş, cinsiyet ve bilinen hastalıklar gibi temel bilgiler.
Yan etkinin ürüne bağlı olduğundan emin olmanız gerekmez; şüphe bildirim için yeterlidir. Kişisel bilgileriniz gizli tutulur.
Hangi yan etkiler özellikle bildirilmeli?
- Ciddi yan etkiler (hastaneye yatış, hayati tehlike, kalıcı hasar),
- Kullanma talimatında yer almayan beklenmedik etkiler,
- Yeni ruhsatlı ilaçlar ve aşılarla ilgili tüm şüpheli etkiler,
- Gebelikte ilaç kullanımıyla ilişkili olabilecek sorunlar,
- Bitkisel ürün ile ilaç birlikte kullanıldığında ortaya çıkan etkileşimler (bkz. bitki-ilaç etkileşimleri).
Not: Spontan bildirim sistemleri, nadir yan etkileri saptamada en önemli araçlardan biridir; ancak eksik bildirim yaygın bir sorundur.
Önemli: Ciddi bir yan etki yaşıyorsanız önce sağlığınızı önceliklendirin: Nefes darlığı, yüzde-dudakta şişlik, yaygın döküntü, bilinç değişikliği veya göğüs ağrısı gibi durumlarda 112’yi arayın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni arayın. Reçeteli ilaçlarınızı yan etki nedeniyle kendi başınıza bırakmadan önce hekiminize danışın; bazı ilaçların aniden kesilmesi tehlikeli olabilir.
Sık sorulan sorular
İlaç yan etkisini kendim bildirebilir miyim?
Evet. Hastalar ve yakınları TİTCK internet sitesi üzerinden TÜFAM’a doğrudan bildirim yapabilir.
Gıda takviyesi yan etkisi nereye bildirilir?
ALO 174 Gıda Hattı’na bildirilebilir.
Yan etkinin ilaca bağlı olduğundan emin olmam gerekir mi?
Hayır. Şüphe bildirim için yeterlidir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu — Türkiye Farmakovijilans Merkezi (TÜFAM) ve advers etki bildirimi
- Beşeri Tıbbi Ürünlerin Farmakovijilansı Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete)
- Dünya Sağlık Örgütü (2002) — Farmakovijilansın önemi: Tıbbi ürünlerin güvenlik izlemi
- Uppsala İzleme Merkezi (WHO-UMC) — Küresel farmakovijilans veri tabanı (VigiBase)
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi