Kısaca
- Türkiye’de takviye edici gıdalar Tarım ve Orman Bakanlığı’nın, ilaçlar ve geleneksel bitkisel tıbbi ürünler ise Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’nun (TİTCK) denetimindedir.
- Takviye edici gıdalar ilaç değildir; hastalıkları önleme, tedavi etme veya iyileştirme iddiasıyla satılamaz.
- Bir ürünün piyasada satılıyor olması etkili veya herkes için güvenli olduğu anlamına gelmez.
- Hastalık tedavisi vaat eden, “mucize” ya da “kesin çözüm” iddiası taşıyan ürünlerden uzak durun.
Aktarlarda, marketlerde, eczanelerde ve internette satılan bitkisel ürünler, görünüşte benzer olsalar da yasal açıdan farklı kategorilere girer. Bu farkları bilmek, bir ürünün hangi denetimlerden geçtiğini ve ne tür iddialarla satılabileceğini anlamanızı sağlar. Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat zaman içinde değişebileceğinden güncel bilgi için ilgili kurumların resmi kaynaklarına başvurulmalıdır.
1. Bitki çayları ve baharatlar (gıda)
Kurutulmuş bitkiler, bitki çayları ve baharatlar gıda olarak kabul edilir ve Tarım ve Orman Bakanlığı’nın denetimine tabidir. Türk Gıda Kodeksi kapsamında hijyen, etiketleme, kalıntı ve bulaşan limitlerine uymak zorundadır. Gıdalar için de hastalık tedavi ve önleme iddiası kullanılamaz.
2. Takviye edici gıdalar
Kapsül, tablet, damla, toz gibi dozlanmış formlarda satılan; vitamin, mineral, bitki ve bitki ekstreleri gibi maddeler içeren ürünler takviye edici gıda olarak sınıflandırılabilir. Bu ürünler:
- Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Takviye Edici Gıdalar Yönetmeliği kapsamındadır,
- Piyasaya sunulmadan önce Bakanlık onayı alması gerekir; onaylı ürünlerin etiketinde onay bilgisi yer alır,
- İlaç değildir; hastalıkları önleme, tedavi etme veya iyileştirme iddiasıyla satılamaz,
- Etiketlerinde önerilen günlük dozun aşılmaması, normal beslenmenin yerine kullanılmaması ve çocukların ulaşamayacağı yerde saklanması gibi uyarılar bulunmalıdır.
3. Geleneksel bitkisel tıbbi ürünler ve bitkisel ilaçlar
Belirli bir hastalık veya şikâyette kullanılmak üzere ruhsatlandırılan bitkisel ürünler ilaç statüsündedir ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) tarafından ruhsatlandırılır ve denetlenir. Bu ürünler eczanelerde satılır, kutularında ruhsat bilgisi ve kullanma talimatı bulunur. Kalite, güvenlilik ve kullanım gerekçesi açısından takviyelere göre daha sıkı değerlendirmeden geçerler.
4. Kozmetik ürünler
Cilde, saça ve ağız içine uygulanan bitkisel kremler, yağlar ve losyonlar kozmetik ürün olarak TİTCK’nın kozmetik mevzuatı kapsamındadır. Kozmetik ürünler de hastalık tedavisi iddiasıyla satılamaz.
Sağlık beyanları ve yanıltıcı reklam
Türkiye’de gıdalar ve takviye edici gıdalar için kullanılabilecek beyanlar ilgili mevzuatla sınırlandırılmıştır. Ticaret Bakanlığı bünyesindeki Reklam Kurulu, hastalıkları tedavi ettiği iddiasıyla tanıtılan ürünlere yönelik çok sayıda idari yaptırım kararı vermektedir. Sağlık Bakanlığı ve Tarım ve Orman Bakanlığı da bu tür ürünlere ilişkin kamuoyu duyuruları yayımlamaktadır.
Şu ifadelere dikkat: “Kanseri bitirir”, “şekeri kökünden söker”, “ilaç kullanmanıza gerek kalmaz”, “yan etkisi yoktur”, “%100 doğal, herkes kullanabilir”, “bir haftada 10 kilo”, “doktorların sakladığı formül”. Bu tür ifadeler yanıltıcıdır ve mevzuata aykırıdır.
Taklit ve tağşiş listeleri
Tarım ve Orman Bakanlığı, denetimlerde taklit veya tağşiş tespit edilen ürünleri ve bu ürünleri üreten firmaları kamuoyuyla paylaşmaktadır. Özellikle zayıflama, cinsel performans ve kas geliştirme amaçlı ürünlerde, etikette belirtilmeyen ilaç etken maddeleri tespit edildiği duyurulmuştur.
Güvenli alışveriş için öneriler
- Üretici/ithalatçı bilgisi, parti numarası, son kullanma tarihi ve onay bilgisi eksiksiz olan ürünleri tercih edin.
- Sosyal medya reklamları ve “kapıda ödeme” ile satılan, kaynağı belirsiz ürünlere temkinli yaklaşın.
- Hastalık tedavisi vaat eden ürünleri satın almayın.
- Düzenli ilaç kullanıyorsanız her takviye öncesi eczacınıza danışın.
- Bir ürün kullandıktan sonra beklenmeyen bir yan etki yaşarsanız ürünü bırakın, hekime başvurun ve ambalajı saklayın.
Şikâyet ve bildirim
Gıda ve takviye edici gıdalarla ilgili şikâyetler için ALO 174 Gıda Hattı; ilaç ve bitkisel ilaçlarla ilgili yan etkiler için TİTCK’nın farmakovijilans bildirim sistemleri kullanılabilir. Yanıltıcı reklamlar Ticaret Bakanlığı’na bildirilebilir.
Sık sorulan sorular
Takviye edici gıda ile ilaç arasındaki fark nedir?
Takviye edici gıdalar Tarım ve Orman Bakanlığı’nın denetimindedir ve hastalık tedavisi iddiasıyla satılamaz. İlaçlar ise TİTCK tarafından belirli kullanım alanları için ruhsatlandırılır.
Bir takviyenin onaylı olup olmadığını nasıl öğrenebilirim?
Ürün etiketindeki onay bilgisini kontrol edebilir ve Tarım ve Orman Bakanlığı’nın resmi sorgulama sistemlerinden yararlanabilirsiniz.
Gıda ile ilgili şikâyeti nereye bildirebilirim?
ALO 174 Gıda Hattı üzerinden Tarım ve Orman Bakanlığı’na bildirimde bulunabilirsiniz.
Kaynaklar ve ileri okuma
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı — Takviye Edici Gıdalar Yönetmeliği ve Türk Gıda Kodeksi
- Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) — Geleneksel bitkisel tıbbi ürünler mevzuatı
- T.C. Ticaret Bakanlığı — Reklam Kurulu kararları
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı — Taklit/tağşiş yapılan ürünler kamuoyu duyuruları
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi