Tatlandırıcılar: Aspartam, Sukraloz, Stevya, Eritritol ve Ksilitol Hakkında Güncel Bilgiler

Kısaca

  • Onaylı tatlandırıcılar, kabul edilebilir günlük alım düzeylerinde güvenli kabul edilmektedir.
  • IARC aspartamı 2023’te “muhtemelen kanserojen olabilir” (Grup 2B) olarak sınıflandırmış; JECFA ise mevcut kabul edilebilir günlük alım değerini değiştirmemiştir.
  • Dünya Sağlık Örgütü, şekersiz tatlandırıcıların kilo kontrolü veya kronik hastalıkları önlemek amacıyla kullanılmasını önermemektedir.
  • Fenilketonüri hastaları aspartamdan kaçınmalıdır; ksilitol köpekler için ölümcül olabilir.
Yapay tatlandırıcılar Aspartam (E951), sukraloz (E955), asesülfam K (E950), sakarin (E954), siklamat (E952)
Bitkisel kaynaklı Steviol glikozitleri (stevya, E960), keşiş meyvesi (monk fruit)
Şeker alkolleri (polioller) Eritritol (E968), ksilitol (E967), sorbitol (E420), maltitol (E965)
Aspartam ADI (JECFA) Günde 40 mg/kg vücut ağırlığı

Tatlandırıcılar, şekere göre çok daha az veya hiç enerji içermeden tatlı tat veren maddelerdir. Diyet içeceklerde, şekersiz sakızlarda, “light” ürünlerde ve masa tipi tatlandırıcılarda yaygın olarak kullanılırlar. Şeker tüketimini azaltmak isteyenler için bir seçenek gibi görünse de hem güvenlikleri hem de etkinlikleri konusunda sorular bulunmaktadır.

Güvenlik değerlendirmeleri

Türkiye ve AB’de gıdalarda kullanılan tatlandırıcılar, EFSA ve Dünya Sağlık Örgütü-FAO Ortak Gıda Katkı Maddeleri Uzman Komitesi (JECFA) gibi kuruluşların değerlendirmelerinden geçer ve her biri için “kabul edilebilir günlük alım” (ADI) değeri belirlenir. ADI, ömür boyu her gün tüketildiğinde sağlık riski oluşturmayacağı düşünülen miktardır ve bir güvenlik payı içerir.

Aspartam ve kanser tartışması

Temmuz 2023’te IARC, aspartamı “insanlar için muhtemelen kanserojen olabilir” (Grup 2B) kategorisine almıştır; bu kategori, kanıtların sınırlı olduğunu gösterir. Aynı dönemde JECFA, mevcut verileri değerlendirerek aspartamın kabul edilebilir günlük alım değerini (40 mg/kg) değiştirmemiştir. Bu değeri aşmak için bir yetişkinin çok yüksek miktarlarda diyet içecek tüketmesi gerekir. EFSA da 2013’teki kapsamlı değerlendirmesinde aspartamı ADI düzeyinde güvenli bulmuştur.

Dünya Sağlık Örgütü’nün 2023 kılavuzu

Dünya Sağlık Örgütü, 2023’te yayımladığı kılavuzda şekersiz tatlandırıcıların kilo kontrolü veya bulaşıcı olmayan hastalıkların riskini azaltmak amacıyla kullanılmasını önermemiştir. Bunun nedeni, uzun vadede kilo kaybına anlamlı katkı sağlamadıkları ve gözlemsel çalışmalarda tip 2 diyabet ve kalp-damar hastalığı riskiyle olası ilişkiler bulunmasıdır. Bu öneri, önceden diyabeti olan kişiler için geçerli değildir. Dünya Sağlık Örgütü, tatlı tat tercihini genel olarak azaltmayı ve su, meyve gibi şekersiz seçenekleri önermektedir (bkz. şeker tüketimini azaltma).

Değerlendirme: ADI düzeylerinde güvenli kabul edilmektedir; ancak kilo kontrolü ve sağlık açısından beklenen faydaları sınırlıdır.

Eritritol ve diğer şeker alkolleri

  • Eritritol: 2023’te Nature Medicine’de yayımlanan bir çalışma (Witkowski ve ark.), kanda yüksek eritritol düzeylerinin kalp-damar olaylarıyla ilişkili olduğunu ve eritritolün laboratuvarda trombosit kümelenmesini artırdığını bildirmiştir. Bu bulgular gözlemsel ve ön aşamadadır; ancak dikkat çekicidir.
  • Ksilitol ve sorbitol: Diş çürüğü riskini artırmaz; ksilitolün diş sağlığına katkıda bulunduğu bildirilmiştir. Yüksek miktarlarda gaz, şişkinlik ve ishal yapabilir; IBS olanlarda şikâyetleri artırabilir.

Stevya

Stevya bitkisinden elde edilen saflaştırılmış steviol glikozitleri, EFSA tarafından ADI düzeyinde güvenli kabul edilmiştir. Ham stevya yaprağı ve ekstreleri ise AB’de gıda katkı maddesi olarak onaylı değildir. Piyasadaki birçok “stevya” ürünü dolgu maddesi olarak eritritol veya maltodekstrin içerir.

Önemli uyarılar: Fenilketonüri (PKU) hastaları aspartamdan kaçınmalıdır; aspartam içeren ürünlerde “fenilalanin kaynağı içerir” uyarısı bulunması zorunludur. Ksilitol köpekler için zehirlidir ve ani kan şekeri düşmesi ile karaciğer yetmezliğine yol açabilir (bkz. evcil hayvanlar). Bebek ve küçük çocukların tatlandırıcı içeren içecekler yerine su içmesi önerilir.

Sık sorulan sorular

Aspartam kansere neden olur mu?

IARC sınırlı kanıtla Grup 2B’de sınıflandırmıştır; JECFA kabul edilebilir günlük alım düzeyinde güvenli bulmaktadır.

Tatlandırıcılar kilo verdirir mi?

Dünya Sağlık Örgütü, uzun vadede kilo kontrolüne anlamlı katkı sağlamadıkları için bu amaçla önermemektedir.

Stevya doğal olduğu için daha mı güvenli?

Saflaştırılmış steviol glikozitleri ADI düzeyinde güvenlidir; “doğal” olması tek başına daha güvenli olduğu anlamına gelmez.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Dünya Sağlık Örgütü (2023) — Şekersiz tatlandırıcıların kullanımı kılavuzu
  • IARC ve JECFA (2023) — Aspartam tehlike ve risk değerlendirmesi sonuçları
  • EFSA ANS Panel (2013) — Aspartamın yeniden değerlendirilmesi
  • Witkowski M. ve ark. (2023), Nature Medicine — Yapay tatlandırıcı eritritol ve kalp-damar olay riski

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık