Şeker Tüketimini Azaltmak: Serbest Şeker, Gizli Şeker Kaynakları ve Uygulanabilir Yöntemler

Kısaca

  • Dünya Sağlık Örgütü, serbest şeker alımının günlük enerjinin %10’unun, tercihen %5’inin altında tutulmasını önerir.
  • Bal, pekmez, meyve suları ve şuruplar da serbest şeker kapsamındadır.
  • Hazır gıdalarda şeker farklı isimlerle (glikoz şurubu, fruktoz, dekstroz, maltoz vb.) yer alabilir.
  • Şeker tüketimini kademeli azaltmak, damak tadının uyum sağlamasını kolaylaştırır.

Fazla şeker tüketimi; diş çürükleri, kilo artışı, tip 2 diyabet ve kalp-damar hastalıkları riskiyle ilişkilidir. Türkiye’de çay şekeri, tatlılar, hamur işleri ve şekerli içecekler yoluyla şeker tüketimi yüksektir. Bu rehberde şekerin nerelerde gizlendiğini ve tüketimi azaltmanın uygulanabilir yollarını ele alıyoruz.

Serbest şeker nedir?

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) “serbest şeker” kavramını; üretici, aşçı veya tüketici tarafından gıdalara ve içeceklere eklenen tüm şekerler ile bal, şurup, meyve suyu ve meyve suyu konsantrelerinde doğal olarak bulunan şekerler olarak tanımlar. Bütün meyvelerde, sebzelerde ve sütte doğal olarak bulunan şekerler bu kapsama girmez.

DSÖ, serbest şeker alımının yetişkinlerde ve çocuklarda günlük enerji alımının %10’unun altında olmasını, ek sağlık yararları için %5’in altına (yetişkin için yaklaşık 25 gram, yani 6 çay kaşığı) indirilmesini önerir.

“Doğal” şekerler de şekerdir

Bal, pekmez, hurma şurubu, agave şurubu, akçaağaç şurubu ve meyve suları “doğal” olarak algılansa da vücut açısından serbest şeker kaynağıdır. Bir yemek kaşığı bal veya pekmez yaklaşık 50–65 kalori içerir ve kan şekerini yükseltir. Bu ürünleri tamamen yasaklamak gerekmez; ancak “sağlıklı oldukları için bol tüketilebilir” düşüncesi doğru değildir.

Gizli şeker kaynakları

  • Hazır meyve suları, gazlı ve gazsız şekerli içecekler, buzlu çaylar, enerji içecekleri,
  • Meyveli yoğurtlar ve sütlü tatlılar,
  • Kahvaltılık gevrekler, granola ve “fit” barlar,
  • Ketçap, barbekü sosu ve hazır soslar,
  • Hazır çorbalar ve bazı ekmekler,
  • Aromalı kahveler.

Etikette şekerin diğer isimleri

Sakaroz, glikoz, fruktoz, dekstroz, maltoz, glikoz şurubu, glikoz-fruktoz şurubu, mısır şurubu, invert şeker, maltodekstrin, konsantre meyve suyu, bal, pekmez. Etiketteki “Besin değerleri” tablosunda “şekerler” satırını kontrol edin.

Uygulanabilir yöntemler

  1. Çay şekerini kademeli azaltın: İki şekerden bire, birden yarıma inin. Damak tadı birkaç hafta içinde uyum sağlar.
  2. Şekerli içecekleri su, maden suyu veya ayranla değiştirin.
  3. Meyve suyu yerine meyvenin kendisini yiyin: Lif içeriği sayesinde daha tok tutar.
  4. Sade yoğurda taze meyve ekleyin.
  5. Tatlıları paylaşın veya porsiyonu küçültün.
  6. Tarifteki şekeri üçte bir azaltın; tarçın, vanilya gibi aromalarla lezzet katın.
  7. Evde şekerli atıştırmalık bulundurmayın; kuruyemiş ve meyveyi göz önünde tutun.
  8. Etiket okumayı alışkanlık haline getirin.

Tatlandırıcılar

Düşük kalorili tatlandırıcılar, kısa vadede şeker ve kalori alımını azaltmaya yardımcı olabilir. Ancak DSÖ, 2023’te yayımladığı kılavuzda, şekersiz tatlandırıcıların uzun vadeli kilo kontrolü amacıyla kullanılmasını önermemiştir. Asıl hedef, tatlı tadına olan alışkanlığı genel olarak azaltmaktır. Diyabet hastaları tatlandırıcı kullanımını hekim veya diyetisyenleriyle konuşmalıdır.

Çocuklar için: İki yaşından küçük çocukların beslenmesine eklenmiş şeker ve şekerli içecek dahil edilmemesi önerilir. Bir yaşından küçük bebeklere bal ise botulizm riski nedeniyle hiç verilmemelidir.

Sık sorulan sorular

Bal şekerden daha sağlıklı mı?

Bal da serbest şeker kaynağıdır ve kan şekerini yükseltir. Az miktarda keyifle tüketilebilir; ancak şekerin sağlıklı bir alternatifi olarak bol tüketilmemelidir.

Günde ne kadar şeker tüketebilirim?

DSÖ, serbest şekerin günlük enerjinin %10’undan az, tercihen %5’inden az (yetişkin için yaklaşık 25 gram) olmasını önerir.

Tatlandırıcılar şekerin yerine kullanılabilir mi?

Kısa vadede yardımcı olabilir; ancak DSÖ uzun vadeli kilo kontrolü için önermemektedir. Tatlı alışkanlığını azaltmak esastır.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Dünya Sağlık Örgütü (2015) — Yetişkin ve çocuklarda şeker alımı kılavuzu
  • Dünya Sağlık Örgütü (2023) — Şekersiz tatlandırıcıların kullanımı kılavuzu
  • Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022), T.C. Sağlık Bakanlığı
  • Türk Gıda Kodeksi — Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık