Kısaca
- Sporcuların beslenmesi; antrenman türüne, yoğunluğuna, süresine ve kişisel hedeflere göre planlanmalıdır.
- Karbonhidratlar yüksek yoğunluklu ve uzun süreli egzersizin ana yakıtıdır; protein ise kas onarımı ve gelişimi için önemlidir.
- Yetersiz enerji alımı (RED-S) hormonal bozukluklara, kemik zayıflığına ve performans düşüşüne yol açabilir.
- Kanıtı güçlü takviyeler azdır (kafein, kreatin, nitrat, beta-alanin, bikarbonat); takviyelerde doping maddesi bulaşma riski vardır.
| Karbonhidrat (IOC/ACSM) | Hafif antrenman 3–5 g/kg/gün; orta 5–7; yoğun dayanıklılık 6–10 g/kg/gün |
|---|---|
| Protein | 1,2–2,0 g/kg/gün; öğünlere dağıtılmış (öğün başı ~0,3 g/kg) |
| Sıvı | Egzersizde terle kaybedilen sıvının yerine konması; vücut ağırlığının %2’sinden fazla kayıptan kaçınma |
Düzenli fiziksel aktivite yapan çoğu kişi için dengeli bir beslenme yeterlidir. Ancak yoğun antrenman yapan amatör ve profesyonel sporcuların enerji, karbonhidrat, protein ve sıvı ihtiyaçları artar. Uluslararası Olimpiyat Komitesi (IOC), Amerikan Spor Hekimliği Koleji (ACSM) ve Amerikan Beslenme ve Diyetetik Akademisi, sporcu beslenmesi konusunda ortak öneriler yayımlamıştır.
Enerji
Sporcunun enerji ihtiyacı; antrenman miktarı, vücut büyüklüğü ve hedeflere göre büyük farklılık gösterir. Yeterli enerji alınmaması, sporda göreceli enerji eksikliği (RED-S) adı verilen duruma yol açabilir: Adet düzensizlikleri veya adetlerin kesilmesi, düşük testosteron, kemik yoğunluğunda azalma ve stres kırıkları, bağışıklıkta zayıflama, performans düşüşü ve ruh hali değişiklikleri. RED-S özellikle estetik sporlarda, dayanıklılık sporlarında ve kilo sınıflı sporlarda yaygındır.
Karbonhidrat
Karbonhidratlar, kas ve karaciğerde glikojen olarak depolanır ve yüksek yoğunluklu ve uzun süreli egzersizin ana yakıtıdır. İhtiyaç antrenman yüküne göre değişir. 60–90 dakikadan uzun dayanıklılık egzersizlerinde egzersiz sırasında karbonhidrat alımı performansı destekleyebilir (bkz. karbonhidratlar).
Protein
Sporcular için günlük protein ihtiyacı genellikle kg başına 1,2–2,0 g olarak önerilir. Proteinin gün içine dengeli dağıtılması ve egzersiz sonrası öğünde yeterli protein alınması kas onarımını destekler. Çoğu sporcu bu ihtiyacı besinlerle karşılayabilir (bkz. protein, whey protein).
Egzersiz öncesi, sırası ve sonrası
- Öncesi (1–4 saat): Karbonhidrattan zengin, az yağlı ve az lifli, kolay sindirilebilir bir öğün.
- Sırası: Uzun egzersizlerde su ve gerekirse karbonhidrat-elektrolit içecekleri.
- Sonrası: Karbonhidrat ve protein içeren bir öğün veya atıştırmalık; sıvı kaybının yerine konması.
Sıvı ve elektrolitler
Terle kaybedilen sıvının yerine konması performans ve sağlık için önemlidir. Vücut ağırlığının %2’sinden fazla sıvı kaybı performansı düşürebilir. Ancak aşırı su içmek de tehlikelidir: Uzun dayanıklılık yarışlarında aşırı su tüketimi kanda sodyum düşüklüğüne (egzersize bağlı hiponatremi) yol açabilir. Susuzluk hissine göre içmek ve uzun egzersizlerde sodyum içeren içecekler tercih etmek önerilir (bkz. hindistan cevizi suyu).
Takviyeler
IOC’nin 2018 uzlaşı bildirgesine göre performans üzerinde iyi kanıtı olan takviyeler sınırlıdır: Kafein, kreatin, nitrat (pancar suyu), beta-alanin ve sodyum bikarbonat. Her birinin kullanım alanı, dozu ve yan etkileri farklıdır (bkz. kreatin, kafein, pancar).
Kanıt düzeyi: Orta-iyi (uluslararası uzlaşı bildirgeleri).
Doping riski: Spor takviyelerinde beyan edilmemiş anabolik steroidler, uyarıcılar ve diğer yasaklı maddeler tespit edilmiştir. Lisanslı sporcular bağımsız kuruluşlarca test edilmiş ürünleri tercih etmeli ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu ile Türkiye Dopingle Mücadele Komisyonu bilgilendirmelerini takip etmelidir. Adet düzensizliği, sık sakatlanma, sürekli yorgunluk veya hızlı kilo kaybı yaşayan sporcular hekime başvurmalıdır. Egzersiz sırasında baş ağrısı, kusma, bilinç bulanıklığı ve şişlik hiponatremi belirtisi olabilir; acil başvurun.
Sık sorulan sorular
Sporcular ne kadar protein almalı?
Genellikle kg başına günde 1,2–2,0 g önerilir; çoğu sporcu bunu besinlerle karşılayabilir.
Antrenmandan sonra ne yemeli?
Karbonhidrat ve protein içeren bir öğün ile sıvı kaybının yerine konması önerilir.
Spor takviyeleri güvenli mi?
Kanıtı olan takviyeler sınırlıdır; bazı ürünlerde doping maddesi bulaşma riski vardır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Thomas D.T. ve ark. (2016), Medicine & Science in Sports & Exercise — ACSM/AND/DC sporcu beslenmesi ortak pozisyon bildirgesi
- Maughan R.J. ve ark. (2018), British Journal of Sports Medicine — IOC besin takviyeleri uzlaşı bildirgesi
- Mountjoy M. ve ark. (2023), British Journal of Sports Medicine — IOC sporda göreceli enerji eksikliği (REDs) uzlaşı bildirgesi
- Hew-Butler T. ve ark. (2015), Clinical Journal of Sport Medicine — Egzersize bağlı hiponatremi uzlaşı bildirgesi
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi