Kısaca
- “Negatif kalorili besin” iddiası, bazı besinlerin sindirimi için içerdiklerinden daha fazla enerji harcandığını öne sürer; bu iddia bilimsel olarak desteklenmemektedir.
- Besinlerin sindirimi için harcanan enerji (termik etki) toplam alınan enerjinin yalnızca yaklaşık %5–10’u kadardır.
- Kereviz ve salatalık gibi besinler çok düşük kalorilidir ancak yine de net enerji sağlar.
- Su ve lifden zengin, düşük enerji yoğunluklu besinler tokluk sağlayarak kilo yönetimine yardımcı olabilir; bu, “negatif kalori” anlamına gelmez.
| Besinin termik etkisi | Toplam enerji alımının yaklaşık %5–10’u (protein için daha yüksek, yağ için daha düşük) |
|---|---|
| Kereviz (100 g) | Yaklaşık 14–16 kcal |
| Salatalık (100 g) | Yaklaşık 15 kcal |
| Gerçek yararı | Düşük enerji yoğunluğu, yüksek su ve lif, tokluk |
İnternette ve diyet kitaplarında sıkça karşılaşılan bir iddiaya göre kereviz, salatalık, marul, greyfurt ve brokoli gibi bazı besinler “negatif kalorilidir”: Bu besinleri çiğneyip sindirmek için harcanan enerji, besinin içerdiği enerjiden fazladır; dolayısıyla bu besinleri yemek kilo kaybettirir.
Sindirimin enerji maliyeti
Yediğimiz besinleri sindirmek, emmek ve depolamak için vücut bir miktar enerji harcar. Buna besinin termik etkisi denir ve günlük toplam enerji harcamasının yaklaşık %5–10’unu oluşturur. Bu oran besin öğesine göre değişir: Proteinlerin termik etkisi en yüksektir (yaklaşık %20–30), karbonhidratlarda %5–10, yağlarda ise %0–3 civarındadır. Yani 100 kalorilik bir besin için genellikle 5–30 kalori arasında enerji harcanır; bu da besinin enerjisinin tamamını aşmaz.
Kereviz örneği
Kereviz sapı büyük oranda sudan oluşur ve 100 gramında yaklaşık 14–16 kalori bulunur. Kerevizin içerdiği lif kısmen sindirilmez. Çiğneme işleminin enerji harcaması ise çok düşüktür. Sonuç olarak kereviz çok düşük kalorili bir besindir, ancak vücuda net olarak az da olsa enerji sağlar.
Bilimsel bir test
2019’da yayımlanan ilginç bir çalışmada (Buddington ve ark.), sakallı ejder kertenkelelerine kereviz yedirilmiş ve sindirim sırasında harcanan enerji ölçülmüştür. Kertenkelelerin kerevizdeki enerjinin ortalama yaklaşık %25’i kadarını sindirim için harcadığı ve net olarak enerji kazandığı bulunmuştur. Araştırmacılar insanlarda da sonucun benzer olacağını, yani kerevizin “negatif kalorili” olmadığını belirtmiştir. Bu çalışma hayvanlarda yapılmış olsa da sindirim fizyolojisinin temel ilkeleriyle uyumludur.
Değerlendirme: Negatif kalorili besin iddiasını destekleyen insan çalışması yoktur ve iddia fizyolojik bilgilerle uyumlu değildir.
Soğuk su ve baharatlar
Benzer şekilde buzlu su içmenin vücudu ısıtmak için çok kalori harcattığı iddia edilir; bir bardak buzlu suyun ısıtılması için harcanan enerji yalnızca birkaç kaloridir. Acı biber (kapsaisin), yeşil çay ve kahvenin metabolizmayı küçük oranda artırdığı bildirilmiştir; ancak bu etkiler kilo üzerinde belirgin bir fark yaratacak büyüklükte değildir (bkz. yağ yakan besinler).
Düşük enerji yoğunluklu besinlerin gerçek yararı
Kereviz, salatalık, marul, domates, kabak gibi sebzeler “negatif kalorili” olmasa da kilo yönetiminde gerçekten değerlidir:
- Düşük enerji yoğunluğu: Gram başına çok az kalori içerdikleri için büyük porsiyonlarda bile toplam kalori düşük kalır.
- Su ve lif: Mideyi doldurur ve tokluk hissi verir.
- Vitamin, mineral ve bitkisel bileşikler: Besin değeri yüksektir.
Araştırmalar, öğünlerin başında düşük enerji yoğunluklu salata veya çorba tüketmenin öğünün toplam kalorisini azaltabileceğini göstermiştir. Ancak yalnızca bu besinlerle beslenmek, protein, yağ ve diğer besin öğeleri açısından yetersizliğe yol açar ve önerilmez.
Not: Yalnızca belirli birkaç besine dayanan “kereviz suyu diyeti”, “lahana çorbası diyeti” gibi tek tip diyetler kısa sürede su kaybıyla kilo verdirse de sürdürülebilir değildir ve beslenme yetersizliklerine yol açabilir (bkz. kereviz suyu). Kilo yönetimi için diyetisyene başvurun.
Sık sorulan sorular
Negatif kalorili besin var mı?
Hayır. Sindirim için harcanan enerji besinin içerdiği enerjiden azdır.
Kereviz kaç kaloridir?
100 gram kereviz sapı yaklaşık 14–16 kalori içerir.
Düşük kalorili sebzeler kilo vermeye yardımcı olur mu?
Evet, düşük enerji yoğunlukları ve tokluk etkileriyle kilo yönetimine yardımcı olabilirler.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Buddington R.K. ve ark. (2019), FASEB Journal (Experimental Biology bildiri özeti) — Kereviz negatif kalorili bir besin midir? Sakallı ejderlerde test
- Westerterp K.R. (2004), Nutrition & Metabolism — Besinin termik etkisi: Derleme
- Rolls B.J. ve ark. (2004), Journal of the American Dietetic Association — Öğün başında salata tüketiminin öğün enerji alımına etkisi
- ABD Tarım Bakanlığı (USDA) FoodData Central — Kereviz ve salatalık besin değerleri
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi