Kısaca
- Kızartma sırasında yağlar yüksek ısıyla bozulur; bu bozulma yağ türüne, sıcaklığa ve kullanım sayısına bağlıdır.
- Sızma zeytinyağı, sanıldığının aksine ev tipi kızartmada iyi bir oksidatif kararlılık gösterir.
- Aynı yağın tekrar tekrar kullanılması, sağlığa zararlı oksidasyon ürünleri ve az miktarda trans yağ oluşturur.
- Kızartma sıklığını azaltmak, fırın ve airfryer gibi alternatifleri kullanmak ve atık yağı lavaboya dökmemek önemlidir.
| Tekli doymamış yağdan zengin | Zeytinyağı, yüksek oleikli ayçiçek ve fındık yağı (kızartmada daha kararlı) |
|---|---|
| Çoklu doymamış yağdan zengin | Ayçiçek, mısır, soya yağı (yüksek ısıda daha kolay oksitlenir) |
| Bozulma belirtileri | Koyulaşma, köpüklenme, ekşi-acı koku, düşük sıcaklıkta duman çıkarma |
| Atık yağ | Lavaboya dökülmemeli; belediye toplama noktalarına verilmeli |
Kızartma, Türk mutfağında patates, patlıcan, köfte, balık ve hamur işleri için sık kullanılan bir pişirme yöntemidir. Kızartılan yiyecek yağ emerek enerji içeriğini önemli ölçüde artırır. Ayrıca yüksek sıcaklıkta yağın kendisi de kimyasal değişikliklere uğrar.
Yağ seçimi: Duman noktası ve oksidatif kararlılık
Yağların yüksek ısıya dayanıklılığı yalnızca duman noktasıyla değil, yağ asidi bileşimi ve içerdiği antioksidanlarla (oksidatif kararlılık) belirlenir.
- Zeytinyağı: Tekli doymamış yağ asitleri ve polifenoller açısından zengin olduğundan, ev tipi kızartma sıcaklıklarında (yaklaşık 160–180 °C) görece kararlıdır. Avustralya’da yapılan bir çalışmada (De Alzaa ve ark., 2018), sızma zeytinyağının ısıtıldığında diğer yaygın yağlara göre daha az zararlı polar bileşik ürettiği bildirilmiştir (bkz. zeytinyağı).
- Ayçiçek ve mısır yağı: Çoklu doymamış yağ asitleri (linoleik asit) açısından zengindir ve yüksek ısıda daha kolay oksitlenir. Yüksek oleikli ayçiçek yağı daha kararlıdır.
- Palm yağı ve tereyağı: Yüksek ısıda kararlı olsalar da doymuş yağ açısından zengindir. Tereyağı süt katı maddeleri nedeniyle düşük sıcaklıkta yanar; sade yağ daha dayanıklıdır (bkz. tereyağı).
Tekrar kullanım
Kızartma yağı her kullanımda ve uzun süre ısıtıldıkça bozulur: Aldehitler, polar bileşikler, polimerler ve az miktarda trans yağ oluşur. Bazı oksidasyon ürünlerinin hayvan çalışmalarında zararlı etkileri gösterilmiştir. Avrupa’daki bazı ülkeler, ticari mutfaklarda kızartma yağındaki toplam polar bileşik miktarına yasal sınır uygulamaktadır. Evde:
- Yağı mümkünse tek kullanımdan sonra atın; tekrar kullanılacaksa süzüp kapalı kapta serin ve karanlık yerde saklayın ve birkaç kullanımdan fazla kullanmayın,
- Balık kızartılan yağı başka yiyecekler için kullanmayın,
- Koyulaşmış, köpüklenen, kötü kokan veya düşük sıcaklıkta duman çıkaran yağı atın,
- Yağı dumanlanacak kadar ısıtmayın; yanan yağdan çıkan duman solunum yollarını tahriş eder.
Akrilamid ve kızartma
Patates gibi nişastalı yiyecekler yüksek sıcaklıkta kızartıldığında akrilamid oluşur. Altın sarısı renkte kızartmak ve yakmamak akrilamidi azaltır (bkz. akrilamid).
Değerlendirme: Kızartmayı sınırlamak ve yağı tekrar tekrar kullanmamak için makul kanıtlar vardır.
Alternatifler
Fırında az yağla pişirme, ızgara, haşlama ve sıcak hava fritözü (airfryer), derin yağda kızartmaya göre çok daha az yağ kullanılmasını sağlar. Airfryer’da da yüksek sıcaklıkta akrilamid oluşabilir; yiyecekleri yakmamak önemlidir.
Atık yağ
Kullanılmış kızartma yağı lavaboya veya tuvalete dökülmemelidir; kanalizasyonu tıkar ve suyu kirletir. Soğuduktan sonra şişelere doldurularak belediyelerin veya marketlerin atık yağ toplama noktalarına verilmelidir. Türkiye’de atık bitkisel yağların toplanması Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı mevzuatıyla düzenlenmektedir.
Yangın güvenliği: Yağ yangınına asla su dökmeyin; ocağı kapatın, tencerenin kapağını kapatın veya yangın battaniyesi kullanın. Yangın kontrol edilemezse 112’yi arayın. Kızgın yağ yanıklarında bölgeyi 20 dakika ılık akan su altında tutun.
Sık sorulan sorular
Zeytinyağıyla kızartma yapılır mı?
Evet. Sızma zeytinyağı ev tipi kızartma sıcaklıklarında görece kararlıdır.
Kızartma yağı kaç kez kullanılabilir?
Mümkünse bir kez; tekrar kullanılacaksa süzülüp saklanmalı ve bozulma belirtilerinde atılmalıdır.
Atık yağ nasıl atılmalı?
Lavaboya dökülmemeli; toplama noktalarına verilmelidir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- De Alzaa F. ve ark. (2018), Acta Scientific Nutritional Health — Isıtılan yemeklik yağların kimyasal ve fiziksel değişimleri
- EFSA — Kızartma yağları ve trans yağ asitleri bilgilendirmeleri
- EFSA CONTAM Panel (2015) — Gıdalarda akrilamid bilimsel görüşü
- Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı — Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi