Tereyağı: Doymuş Yağ, Kolesterol Tartışması, Sade Yağ ve Sahte Tereyağı

Kısaca

  • Tereyağı yaklaşık %80 yağ içerir ve bunun yaklaşık üçte ikisi doymuş yağdır.
  • Tereyağı yerine zeytinyağı gibi doymamış yağların kullanılması LDL kolesterolü düşürür ve kalp-damar riskini azaltabilir.
  • Az miktarda tereyağı dengeli beslenmenin parçası olabilir; ancak “sağlıklı yağ” olarak bol tüketimi önerilmez.
  • Türkiye’de tereyağına bitkisel yağ karıştırılması (tağşiş) resmi listelerde sıkça yer almaktadır.
Besin içeriği (10 g / 1 tatlı kaşığı, yaklaşık) ~72 kcal, ~8 g yağ (~5 g doymuş), ~20 mg kolesterol, A vitamini
Sade yağ (ghee) Su ve süt katı maddeleri uzaklaştırılmış tereyağı; yağ oranı ~%99
Mevzuat Türk Gıda Kodeksi Tereyağı ve Diğer Süt Yağı Esaslı Sürülebilir Ürünler Tebliği

Tereyağı, sütün kremasından yayıklanarak elde edilen ve Türk mutfağında pilavdan mantıya, kahvaltıdan tatlılara kadar geniş kullanım alanı bulan bir yağdır. Sade yağ (ghee veya “Urfa yağı” gibi yöresel sade yağlar) ise tereyağının eritilerek su ve süt katı maddelerinden arındırılmasıyla elde edilir.

Besin içeriği

Tereyağı yaklaşık %80 yağ içerir. Bu yağın yaklaşık üçte ikisi doymuş yağdır; ayrıca kolesterol ve A vitamini içerir. Bir tatlı kaşığı tereyağı yaklaşık 70 kcal sağlar.

Kolesterol ve kalp sağlığı tartışması

2014’te bazı meta-analizlerin doymuş yağ ile kalp hastalığı arasında net bir ilişki bulamaması, “tereyağı geri döndü” şeklinde medyada geniş yer bulmuştur. Ancak daha kapsamlı değerlendirmeler farklı bir tablo ortaya koymaktadır:

  • 2020 Cochrane derlemesi, doymuş yağ alımının azaltılmasının kalp-damar olaylarını yaklaşık %17 azalttığını göstermiştir; özellikle doymuş yağ çoklu doymamış yağlarla değiştirildiğinde fayda belirgindir (bkz. diyet yağları).
  • Harvard’da yapılan büyük kohort çalışmalarında tereyağı yerine bitkisel yağların, özellikle zeytinyağının kullanılması daha düşük ölüm riskiyle ilişkilendirilmiştir.
  • Tereyağı, kandaki LDL kolesterolü zeytinyağına göre belirgin şekilde daha fazla yükseltir.

Sonuç olarak tereyağı “zehir” değildir; ancak sağlıklı bir yağ olarak bol tüketimi önerilmez. Az miktarlarda, lezzet amacıyla kullanılabilir.

Değerlendirme: Doymuş yağın doymamış yağlarla değiştirilmesi için güçlü kanıt vardır.

Sade yağ (ghee) ve kızartma

Sade yağ, süt katı maddeleri uzaklaştırıldığı için tereyağına göre daha yüksek sıcaklıklara dayanır ve laktoz-kazein içeriği çok düşüktür. Ancak yağ oranı daha yüksek olduğundan doymuş yağ ve enerji içeriği de daha fazladır. Ayurveda’daki “ghee sağlıklıdır” iddiaları bilimsel olarak desteklenmemektedir.

Margarin ile karşılaştırma

Eski tip sert margarinler kısmen hidrojenize yağlar ve trans yağ içeriyordu; bu nedenle tereyağından daha zararlı olabilirdi. Günümüzde Türkiye ve AB’de trans yağ sınırlamaları nedeniyle birçok margarin trans yağ içermez; ancak palm yağı içeriği nedeniyle doymuş yağ oranları değişkendir (bkz. margarin ve trans yağ).

Sahte tereyağı

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın “taklit ve tağşiş yapılan gıdalar” listelerinde, tereyağına bitkisel yağ karıştırılması en sık görülen tağşiş türlerinden biridir. Etiketinde “tereyağı” yazmayan, “süt yağlı karışım”, “bitkisel yağlı” ifadeleri bulunan ürünler tereyağı değildir. Aşırı ucuz ve açıkta satılan ürünlere dikkat edilmelidir.

Dikkat: Yüksek kolesterol, kalp hastalığı veya diyabeti olanlar tereyağı ve sade yağ kullanımını sınırlamalı ve beslenme planlarını hekim-diyetisyenle yapmalıdır (bkz. kolesterol). Süt alerjisi olanlar tereyağından kaçınmalıdır; laktoz intoleransı olanlar az miktarda tereyağını genellikle tolere eder.

Sık sorulan sorular

Tereyağı sağlıklı mı?

Az miktarda dengeli beslenmenin parçası olabilir; ancak doymuş yağ açısından zengin olduğundan bol tüketimi önerilmez.

Tereyağı mı zeytinyağı mı?

Zeytinyağı gibi doymamış yağlar kalp sağlığı açısından tereyağına göre tercih edilmelidir.

Sahte tereyağı nasıl anlaşılır?

Etiketinde bitkisel yağ veya karışım ifadesi olan ürünler tereyağı değildir; güvenilir kaynak tercih edilmelidir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Hooper L. ve ark. (2020), Cochrane — Kalp-damar hastalığı için doymuş yağ alımının azaltılması
  • Wang D.D. ve ark. (2016), JAMA Internal Medicine — Diyet yağları ve ölüm riski: İki büyük kohort
  • Tarım ve Orman Bakanlığı — Taklit veya tağşiş yapılan gıdalar listesi
  • Tarım ve Orman Bakanlığı — Türk Gıda Kodeksi Tereyağı Tebliği

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık