Kısaca
- Akrilamid, patates, tahıl ve kahve gibi nişastalı gıdaların 120 °C’nin üzerinde kızartılması, fırınlanması veya kavrulması sırasında oluşan bir maddedir.
- IARC akrilamidi “muhtemelen kanserojen” (Grup 2A) olarak sınıflandırmış; EFSA da halk sağlığı açısından endişe verici olduğunu belirtmiştir.
- İnsanlarda besinlerle alınan akrilamidin kanser riskini artırdığına dair çalışmalar tutarsızdır.
- Yiyecekleri altın sarısı renkte pişirmek, yakmamak ve patatesleri buzdolabında saklamamak akrilamidi azaltır.
| Oluşum | Asparajin (amino asit) ile şekerlerin yüksek sıcaklıkta Maillard reaksiyonu |
|---|---|
| IARC sınıflandırması | Grup 2A (muhtemelen kanserojen) |
| Başlıca kaynaklar | Patates kızartması ve cips, kahve, ekmek kabuğu, bisküvi, kraker, kahvaltılık gevrekler |
| Düzenleme | AB Tüzüğü 2017/2158 — Akrilamid azaltma önlemleri ve referans düzeyleri |
Akrilamid, 2002’de İsveçli araştırmacıların günlük olarak tüketilen birçok gıdada bulunduğunu keşfetmesiyle gündeme gelmiştir. Gıdalara eklenen bir madde değil, pişirme sırasında doğal olarak oluşan bir bileşiktir. Gıdalara kızarmış rengini ve lezzetini veren Maillard reaksiyonunun bir yan ürünüdür.
Nasıl oluşur?
Patates ve tahıllar gibi gıdalarda doğal olarak bulunan asparajin amino asidi, glukoz ve fruktoz gibi şekerlerle 120 °C’nin üzerindeki sıcaklıklarda tepkimeye girerek akrilamid oluşturur. Haşlama ve buharda pişirme gibi suyla yapılan pişirme yöntemlerinde akrilamid oluşmaz. Ne kadar yüksek sıcaklık, uzun süre ve koyu renk, o kadar fazla akrilamid anlamına gelir.
Sağlık riskleri
- Hayvan çalışmaları: Yüksek dozlarda akrilamidin kansere, sinir sistemi hasarına ve üreme sorunlarına yol açtığı gösterilmiştir.
- IARC: Akrilamidi “insanlar için muhtemelen kanserojen” (Grup 2A) olarak sınıflandırmıştır.
- EFSA (2015): Gıdalardaki akrilamidin tüm yaş gruplarında kanser riskini artırma potansiyeli nedeniyle halk sağlığı açısından endişe verici olduğunu belirtmiştir; çocuklar vücut ağırlıklarına göre en fazla maruz kalan gruptur.
- İnsan çalışmaları: Besinlerle alınan akrilamid ile insanlarda kanser riski arasındaki ilişkiyi inceleyen gözlemsel çalışmaların sonuçları tutarsızdır; bazı çalışmalarda belirli kanserlerle zayıf ilişkiler bulunmuş, çoğunda bulunmamıştır.
Değerlendirme: İnsanlarda risk kesin olarak gösterilmemiş olsa da maruziyetin makul ölçüde azaltılması önerilmektedir.
Düzenlemeler
Avrupa Birliği, 2017/2158 sayılı tüzükle gıda işletmelerine akrilamidi azaltma önlemleri uygulama zorunluluğu getirmiş ve patates kızartması, cips, ekmek, bisküvi, kahve ve bebek mamaları gibi ürünler için referans düzeyler belirlemiştir. Türkiye’de de Türk Gıda Kodeksi kapsamında benzer düzenlemeler bulunmaktadır.
Evde akrilamidi azaltma
- “Altın sarısı” kuralı: Patates, ekmek ve hamur işlerini altın sarısı renkte pişirin; koyu kahverengi ve yanık kısımları yemeyin.
- Patatesleri buzdolabında saklamayın: Soğukta patatesteki şeker miktarı artar ve kızartmada daha fazla akrilamid oluşur. Serin, karanlık ve kuru bir yerde saklayın (bkz. patates).
- Kızartmadan önce ıslatın: Patates dilimlerini 15–30 dakika suda bekletmek veya kısa süre haşlamak akrilamidi azaltır.
- Ekmeği açık renkte kızartın.
- Haşlama ve buharda pişirmeyi tercih edin.
- Airfryer ve fırın: Yağ kullanımını azaltsa da yüksek sıcaklıkta akrilamid oluşabilir; yakmamak önemlidir (bkz. kızartma yağları).
Kahve ve kuru erik
Kahve çekirdeklerinin kavrulması sırasında akrilamid oluşur. Ancak kahve tüketiminin genel olarak kanser riskini artırmadığı gözlemsel çalışmalarla gösterilmiştir (bkz. kahve ve sağlık). Kuru erik ve kuru erik suyu da akrilamid içerebilir (bkz. kuru erik).
Önemli: Akrilamid maruziyetini azaltmak için en etkili yol, kızartılmış ve aşırı pişirilmiş atıştırmalıkların (cips, kızartma, bisküvi) tüketimini sınırlamak ve sebze, meyve, tam tahıl ve baklagilden zengin dengeli bir beslenme tercih etmektir. Sigara dumanı da önemli bir akrilamid kaynağıdır.
Sık sorulan sorular
Akrilamid kansere neden olur mu?
Hayvanlarda kanserojen etkiler gösterilmiştir; insanlarda kesin değildir, ancak maruziyetin azaltılması önerilir.
Akrilamid en çok hangi gıdalarda bulunur?
Patates kızartması, cips, kahve, ekmek kabuğu, bisküvi ve krakerlerde.
Evde akrilamid nasıl azaltılır?
Yiyecekleri altın sarısı renkte pişirmek, yakmamak ve patatesleri buzdolabında saklamamak yardımcı olur.
Kaynaklar ve ileri okuma
- EFSA CONTAM Panel (2015) — Gıdalarda akrilamid bilimsel görüşü
- IARC Monografları Cilt 60 (1994) — Akrilamid
- Avrupa Komisyonu Tüzüğü (AB) 2017/2158 — Gıdalarda akrilamidin azaltılması
- İngiltere Gıda Standartları Ajansı — “Go for Gold” akrilamid kampanyası
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi