Drog Nedir? Farmakognozide Bitkisel Drog Kavramı, Kalite ve Tağşiş

Kısaca

  • Farmakognozide “drog”, tıbbi amaçla kullanılan, kurutulmuş veya işlenmemiş bitki, hayvan veya mineral kaynaklı hammaddedir; uyuşturucu anlamına gelmez.
  • Bitkisel droglar, kullanılan bitki kısmına göre Latince olarak adlandırılır (ör. Menthae piperitae folium — nane yaprağı).
  • Farmakopeler, drogların kimliği, saflığı ve etken madde içeriği için kalite kriterleri belirler.
  • Tağşiş (bilerek karıştırma) ve yanlış tür kullanımı, ciddi zehirlenmelere yol açabilir.
Tanım Tıbbi amaçla kullanılan, genellikle kurutulmuş doğal hammadde
Bitkisel drog örnekleri Folium (yaprak), Flos (çiçek), Radix (kök), Rhizoma (kök sapı), Cortex (kabuk), Fructus (meyve), Semen (tohum), Herba (toprak üstü kısımlar)
Kalite standardı Avrupa Farmakopesi, Türk Farmakopesi

Günlük dilde “drog” kelimesi çoğunlukla uyuşturucu madde anlamında kullanılır. Ancak eczacılık ve farmakognozi biliminde drog, tıbbi amaçla kullanılan doğal kaynaklı hammaddeyi ifade eder. Kelimenin kökeni, Felemenkçe “kurutulmuş” anlamına gelen “droog” sözcüğüne dayandırılır; bu, bitkilerin genellikle kurutularak kullanılmasıyla ilişkilidir.

Bitkisel drogların türleri

Bitkisel droglar, bitkinin kullanılan kısmına göre Latince olarak adlandırılır. Bu adlandırma, Avrupa Farmakopesi ve EMA monografilerinde standarttır:

Latince terim Anlamı Örnek
Folium Yaprak Melissae folium — melisa yaprağı
Flos Çiçek Matricariae flos — papatya çiçeği
Herba Toprak üstü kısımlar Hyperici herba — sarı kantaron
Radix Kök Valerianae radix — kediotu kökü
Rhizoma Kök sapı Zingiberis rhizoma — zencefil
Cortex Kabuk Salicis cortex — söğüt kabuğu
Fructus Meyve Foeniculi fructus — rezene meyvesi
Semen Tohum Lini semen — keten tohumu

Ayrıca bkz. melisa, papatya, kediotu, söğüt kabuğu.

Kalite kriterleri

Farmakopeler, bir drogun ilaç olarak kullanılabilmesi için karşılaması gereken kriterleri tanımlar:

  • Kimlik: Makroskobik ve mikroskobik özellikler, kromatografik parmak izi (ör. ince tabaka kromatografisi), gerekirse DNA analizi.
  • Saflık: Yabancı madde oranı, nem, kül miktarı, pestisit kalıntıları, ağır metaller, mikotoksinler (aflatoksin) ve mikrobiyolojik yük.
  • Etken madde içeriği: Belirli bir bileşenin minimum miktarı (ör. nane yaprağında uçucu yağ oranı).

Drogların kalitesi; bitkinin genetik yapısına, yetiştiği bölgeye, toplanma zamanına, kurutma ve saklama koşullarına göre büyük farklılık gösterir (bkz. bitkileri kurutma ve saklama).

Tağşiş ve karıştırma

Tağşiş, bir drogun bilerek daha ucuz veya farklı bir maddeyle karıştırılması ya da değiştirilmesidir. Yanlış tanımlama ise bilmeden yapılan karıştırmadır. Bu durumlar ciddi zehirlenmelere yol açabilir:

  • Aristolokik asit: 1990’larda Belçika’da bir zayıflama kliniğinde, Stephania tetrandra yerine yanlışlıkla Aristolochia fangchi kullanılması sonucu yüzlerce kişide böbrek yetmezliği ve sonrasında idrar yolu kanserleri gelişmiştir.
  • Yıldız anason: Çin yıldız anasonunun zehirli Japon türüyle karıştırılması bebeklerde nöbetlere yol açmıştır.
  • Pahalı drogların (safran, ginseng) ucuz maddelerle tağşişi sık görülür.

Aktarlardan alınan droglar

Türkiye’de aktarlarda satılan bitkilerle ilgili yapılan akademik çalışmalarda, bazı örneklerde yanlış tür, yabancı madde, küf ve ağır metal kontaminasyonu tespit edilmiştir. Paketsiz, etiketsiz ve kaynağı belirsiz ürünler kalite açısından risk taşır (bkz. etiket okuma).

Dikkat: Bitkisel drogları güvenilir kaynaklardan, bilimsel adı ve kullanılan kısmı belirtilmiş ambalajlı ürünler olarak alın. Bitkisel ürün kullandıktan sonra beklenmeyen belirtiler gelişirse hekime başvurun ve ürünü ambalajıyla birlikte götürün; zehirlenme şüphesinde 114’ü arayın.

Sık sorulan sorular

Drog uyuşturucu demek mi?

Farmakognozide drog, tıbbi amaçla kullanılan doğal kaynaklı hammaddedir; uyuşturucu anlamına gelmez.

Drog kalitesi nasıl belirlenir?

Farmakopelerde tanımlanan kimlik, saflık ve etken madde içeriği kriterleriyle.

Tağşiş nedir?

Bir drogun bilerek daha ucuz veya farklı bir maddeyle karıştırılması ya da değiştirilmesidir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Avrupa Farmakopesi (Ph. Eur.) — Herbal drugs (Bitkisel droglar) genel monografisi
  • Vanherweghem J.L. ve ark. (1993), The Lancet — Çin bitkileri içeren zayıflama tedavisine bağlı hızlı ilerleyen interstisyel böbrek fibrozu
  • Baytop T. (1999) — Türkiye’de Bitkiler ile Tedavi: Geçmişte ve Bugün
  • EMA HMPC — Bitkisel madde kalitesi kılavuzları

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık