Kısaca
- Çölyak hastalığı, glütene karşı gelişen ve ince bağırsağa zarar veren kalıtsal-otoimmün bir hastalıktır; toplumun yaklaşık %1’ini etkiler.
- Belirtiler ishal ve şişkinlikten demir eksikliği, osteoporoz ve kısırlığa kadar çok çeşitlidir; birçok hasta tanı almamıştır.
- Tanı testleri glüten tüketilirken yapılmalıdır; tanı öncesi glüteni kesmek testleri yanıltır.
- Tek tedavi, ömür boyu sıkı glütensiz diyettir; çapraz bulaşmaya dikkat edilmelidir.
| Glüten içeren tahıllar | Buğday, arpa, çavdar (ve bunların melezleri); yulaf çapraz bulaşma riski taşır |
|---|---|
| Tanı testleri | Doku transglutaminaz IgA (tTG-IgA) ve total IgA; ince bağırsak biyopsisi |
| Glütensiz etiket (AB ve TR) | Ürün kilogramında 20 mg’dan (20 ppm) az glüten |
Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı olan kişilerde buğday, arpa ve çavdarda bulunan glüten proteininin tetiklediği otoimmün bir hastalıktır. Glüten tüketildiğinde bağışıklık sistemi ince bağırsağın iç yüzeyindeki villusları hasara uğratır ve besinlerin emilimi bozulur. Hastalık her yaşta başlayabilir.
Belirtiler
- Sindirim belirtileri: Kronik ishal veya kabızlık, şişkinlik, gaz, karın ağrısı, yağlı ve kötü kokulu dışkı.
- Bağırsak dışı belirtiler: Demir eksikliği anemisi (tedaviye yanıt vermeyen), yorgunluk, kilo kaybı, osteoporoz, ağız yaraları, diş minesi bozuklukları, karaciğer enzim yüksekliği, kaşıntılı ciltte kabarcıklı döküntü (dermatitis herpetiformis), kısırlık ve tekrarlayan düşükler, baş ağrısı ve uyuşma.
- Çocuklarda: Büyüme geriliği, boy kısalığı, gecikmiş ergenlik, iştahsızlık, karın şişliği.
- Bazı hastalar hiçbir belirti göstermez.
Kimler risk altında?
Birinci derece akrabalarında çölyak olanlar, tip 1 diyabet ve otoimmün tiroid hastalığı olanlar, Down sendromu ve Turner sendromu olanlar ile açıklanamayan demir eksikliği ve osteoporozu olanlar test edilmelidir (bkz. anemi, osteoporoz).
Tanı
Tanı için önce kan testleri (tTG-IgA ve total IgA) yapılır; pozitif sonuçlarda ince bağırsak biyopsisi ile doğrulanır. Çocuklarda bazı durumlarda biyopsi gerekmeyebilir. Önemli: Testler glüten tüketilirken yapılmalıdır. Tanı konmadan glütensiz diyete başlamak, testlerin yanlış negatif çıkmasına ve tanının gecikmesine yol açar.
Glütensiz diyet
Çölyak hastalığının tek tedavisi, ömür boyu sıkı glütensiz diyettir. Az miktarda glüten bile bağırsak hasarına yol açabilir.
- Kaçınılması gerekenler: Buğday, arpa, çavdar ve bunlardan yapılan ekmek, makarna, bulgur, irmik, kuskus, bira, malt.
- Gizli glüten kaynakları: Hazır çorbalar, soslar, salça ve baharat karışımları, işlenmiş etler, köfte harçları, şekerlemeler, bazı ilaç ve takviyeler, şalgam suyu gibi geleneksel ürünler (bkz. şalgam suyu).
- Doğal glütensiz besinler: Pirinç, mısır, patates, karabuğday, kinoa, baklagiller, et, balık, yumurta, süt ürünleri, sebze ve meyveler (bkz. karabuğday).
- Yulaf: Saf yulafı çoğu çölyak hastası tolere eder; ancak işleme sırasında buğdayla bulaşma riski yüksek olduğundan yalnızca glütensiz sertifikalı yulaf tüketilmelidir.
- Çapraz bulaşma: Ortak tost makinesi, kesme tahtası, kızartma yağı ve un kullanılan mutfak yüzeyleri bulaşmaya yol açabilir.
Glütensiz diyet karmaşık olabilir; çölyak konusunda deneyimli bir diyetisyenden destek alınması önerilir. Glütensiz ürünler lif ve bazı vitaminler açısından fakir olabilir.
Kanıt düzeyi: Güçlü. Glütensiz diyet çölyakta kanıtlanmış tek tedavidir.
Glüten hassasiyeti ve buğday alerjisi
Çölyak dışı glüten/buğday hassasiyeti, çölyak ve buğday alerjisi dışlandıktan sonra düşünülen, mekanizması tam anlaşılmamış bir durumdur; belirtilerin bir kısmı buğdaydaki fruktanlarla ilişkili olabilir. Buğday alerjisi ise ani alerjik reaksiyonlara yol açabilen farklı bir durumdur. Çölyak hastalığı olmayan kişilerin glütensiz diyetten sağlık yararı gördüğü kanıtlanmamıştır (bkz. glütensiz diyet gerçeği).
Dikkat: Çölyak şüphesi varsa glüteni kesmeden önce hekime başvurun. Tanı almış hastaların düzenli kontrolleri (kan testleri, kemik yoğunluğu, vitamin düzeyleri) önemlidir. Glütensiz diyete rağmen belirtiler devam ediyorsa hekim ve diyetisyenle değerlendirme yapılmalıdır.
Sık sorulan sorular
Çölyak hastalığı geçer mi?
Hayır. Ömür boyu sürer; tek tedavi sıkı glütensiz diyettir.
Çölyak testi öncesi glüteni bırakmalı mıyım?
Hayır. Testler glüten tüketilirken yapılmalıdır; aksi halde sonuçlar yanıltıcı olabilir.
Çölyak hastaları yulaf yiyebilir mi?
Çoğu hasta glütensiz sertifikalı saf yulafı tolere eder; hekime danışılmalıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Al-Toma A. ve ark. (2019), United European Gastroenterology Journal — Avrupa Çölyak Hastalığı Araştırmaları Derneği kılavuzu
- Husby S. ve ark. (2020), Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition — ESPGHAN çocuklarda çölyak tanı kılavuzu
- Tarım ve Orman Bakanlığı — Türk Gıda Kodeksi glütensiz gıdalar düzenlemesi
- Türkiye Çölyak Derneği — Hasta bilgilendirme kaynakları
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi