Bitki Adlandırma ve Latince Adlar: Bitkisel Ürünlerde Doğru Türü Bilmek Neden Önemlidir?

Kısaca

  • Bitkilerin bilimsel adları, Carl Linnaeus’un 1753’te yaygınlaştırdığı ikili adlandırma sistemine göre cins ve tür adından oluşur (ör. Thymus vulgaris).
  • Aynı yerel ad farklı bitkiler için kullanılabilir; örneğin Türkiye’de “kekik” adı Thymus, Origanum, Thymbra ve Satureja gibi farklı cinslerdeki türleri kapsar.
  • Yerel adlardan kaynaklanan karışıklıklar zehirlenmelere ve ürünlerin etkisiz olmasına yol açabilir.
  • Güvenilir bitkisel ürünlerde Latince ad, kullanılan bitki kısmı ve ekstre bilgisi etikette yer almalıdır.
İkili adlandırma Cins adı (büyük harf) + tür sıfatı (küçük harf), italik: Matricaria chamomilla
Yazar kısaltması L. = Linnaeus (ör. Salvia officinalis L.)
Düzenleyen kurallar Uluslararası Algler, Mantarlar ve Bitkiler Adlandırma Kodu (ICN)
Etikette aranacaklar Latince ad, kullanılan kısım (yaprak, kök, çiçek), ekstre oranı/standardizasyon

Bir bitkiyi doğru tanımlamak, bitkisel ürünlerin güvenliği ve etkinliği için ilk adımdır. Yerel ve ticari adlar bölgeden bölgeye değişir ve karışıklıklara yol açabilir. Bilimsel (Latince) adlar ise dünya çapında tek ve standart bir adlandırma sağlar.

İkili adlandırma sistemi

İsveçli botanikçi Carl Linnaeus, 1753’te yayımladığı Species Plantarum eseriyle bitkiler için iki kelimelik (binomial) adlandırma sistemini yaygınlaştırmıştır:

  • Cins adı: Büyük harfle başlar (ör. Salvia — adaçayı cinsi),
  • Tür sıfatı: Küçük harfle yazılır (ör. officinalis).

Bilimsel adlar italik yazılır ve sıklıkla adı ilk tanımlayan yazarın kısaltmasıyla birlikte verilir: Salvia officinalis L. (“L.” Linnaeus’u ifade eder). Gerekirse alt tür (subsp.) veya varyete (var.) adı eklenir. Kurallar, Uluslararası Algler, Mantarlar ve Bitkiler Adlandırma Kodu (ICN) tarafından düzenlenir. Birçok bilimsel ad Latince veya Latinceleştirilmiş Yunanca köklere dayanır; “officinalis” sıfatı eskiden eczanelerde (officina) kullanılan bitkileri işaret eder.

Yerel adların karışıklığı

  • Kekik: Türkiye’de “kekik” adı Thymus, Origanum, Thymbra, Satureja ve Coridothymus cinslerine ait onlarca türü kapsar. Bu türlerin uçucu yağ bileşimi (karvakrol, timol oranları) birbirinden farklıdır (bkz. kekik).
  • Adaçayı: Türkiye’de en çok satılan “adaçayı” genellikle Anadolu adaçayı (Salvia fruticosa) olup, tıbbi adaçayı (Salvia officinalis) ile aynı değildir; tujon içerikleri farklıdır (bkz. adaçayı).
  • Papatya: Alman papatyası (Matricaria chamomilla) ve Roma papatyası (Chamaemelum nobile) farklı bitkilerdir.
  • Ginseng: Asya ginsengi (Panax ginseng), Amerikan ginsengi (Panax quinquefolius) ve “Sibirya ginsengi” (Eleutherococcus senticosus, aslında farklı bir cins) farklı bitkilerdir.
  • Tarçın: Seylan tarçını (Cinnamomum verum) ve Çin tarçını (Cinnamomum cassia) kumarin içerikleri açısından belirgin şekilde farklıdır (bkz. tarçın).

Karışıklığın sonuçları

Bitki karışıklıkları ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. 1990’larda Belçika’da bir zayıflama kliniğinde kullanılan bitkisel karışımda Stephania tetrandra yerine yanlışlıkla aristolokik asit içeren Aristolochia fangchi kullanılması, yüzden fazla kişide ciddi böbrek hasarına ve sonrasında idrar yolu kanserlerine yol açmıştır. Yenilebilir yabani bitkiler de zehirli benzerleriyle karıştırılabilir; örneğin yabani sarımsak (ayı sarımsağı) yaprakları ölümcül zehirli güz çiğdemi veya inci çiçeği yapraklarıyla karıştırılabilir (bkz. çiğdem zehirlenmesi).

Etikette nelere bakmalı?

  • Bitkinin Latince adı (cins ve tür),
  • Kullanılan bitki kısmı (yaprak, kök, çiçek, tohum) — aynı bitkinin farklı kısımları farklı bileşikler içerir,
  • Ekstre türü, ekstre oranı ve varsa standardizasyon bilgisi (bkz. ekstre türleri, takviye etiketi nasıl okunur),
  • Üretici, parti numarası ve son kullanma tarihi.

Not: Bilimsel çalışmalarda etkinliği araştırılan tür ile satın aldığınız ürünün türü aynı değilse, çalışma sonuçları o ürün için geçerli olmayabilir.

Dikkat: Türünden emin olmadığınız bitkileri toplamayın ve tüketmeyin. Bitkisel ürün kullandıktan sonra beklenmedik belirtiler gelişirse ürünü bırakın ve ambalajıyla birlikte hekime başvurun; zehirlenme şüphesinde 114’ü, ciddi durumlarda 112’yi arayın.

Sık sorulan sorular

Bitkilerin Latince adı neden önemli?

Yerel adlar farklı bitkiler için kullanılabilir; Latince ad türü kesin olarak tanımlar.

Kekik tek bir bitki mi?

Hayır. Türkiye’de kekik adı birçok farklı cins ve türü kapsar.

Etikette Latince ad yoksa ne yapmalıyım?

Türü ve kullanılan kısmı belirtilmemiş ürünler yerine bu bilgileri içeren ürünleri tercih edin.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Turland N.J. ve ark. (ed.) (2018) — Uluslararası Algler, Mantarlar ve Bitkiler Adlandırma Kodu (Shenzhen Kodu)
  • Vanherweghem J.L. ve ark. (1993), The Lancet — Çin bitkileri içeren zayıflama rejimiyle ilişkili hızla ilerleyen interstisyel böbrek fibrozu
  • Nortier J.L. ve ark. (2000), New England Journal of Medicine — Aristolochia fangchi kullananlarda ürotelyal karsinom
  • Avrupa İlaç Ajansı (EMA/HMPC) — Bitkisel monograflarda bitki adı ve kısım tanımlamaları

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık