Kısaca
- Shiitake, dünyada en çok tüketilen yenilebilir mantarlardan biridir; B vitaminleri, bakır, selenyum ve lif içerir.
- Günde shiitake tüketen sağlıklı gençlerde yapılan küçük bir çalışmada bazı bağışıklık göstergelerinde değişiklikler bildirilmiştir; klinik önemi belirsizdir.
- Çiğ veya az pişmiş shiitake, bazı kişilerde kamçı izi şeklinde kaşıntılı döküntüye (shiitake dermatiti) yol açabilir.
- Shiitake ekstresi takviyeleri, yemek olarak tüketilen mantarla aynı değildir.
| Bilimsel ad | Lentinula edodes |
|---|---|
| Kategori | Yenilebilir mantar (Omphalotaceae) |
| Besin içeriği (100 g pişmiş, yaklaşık) | ~56 kcal, ~2 g lif, B2, B3, B5, B6 vitaminleri, bakır, selenyum, çinko |
| Önemli bileşenler | Lentinan (beta-glukan), eritadenin, ergotiyonein |
| Düzenleyici durum | Gıda |
Shiitake, Doğu Asya kökenli, ağaç kütükleri üzerinde yetişen ve bugün dünya genelinde kültürü yapılan bir mantardır. Umami açısından zengin, etli dokusu ve aromasıyla Asya mutfağında çok önemli bir yer tutar. Türkiye’de de taze ve kurutulmuş olarak marketlerde bulunur.
Besin değeri
Shiitake düşük enerjili bir besindir; B vitaminleri (özellikle B5 — pantotenik asit), bakır, selenyum ve lif içerir. Güneş ışığına veya UV ışığa maruz bırakılan mantarlar D vitamini oluşturabilir; UV uygulanmış mantarlar önemli bir D vitamini kaynağı olabilir. Ayrıca güçlü bir antioksidan olan ergotiyonein içerir (bkz. mantarlar).
Bağışıklık ve diğer çalışmalar
- 2015’te yapılan bir çalışmada, dört hafta boyunca her gün 5–10 g kurutulmuş shiitake tüketen sağlıklı genç yetişkinlerde bazı bağışıklık hücrelerinde ve göstergelerde değişiklikler bildirilmiştir. Bu çalışma küçüktür ve hastalıklara karşı korunma sağladığını göstermez.
- Lentinan: Shiitakeden elde edilen bu beta-glukan, Japonya’da bazı kanser türlerinde kemoterapiye ek olarak ilaç formunda araştırılmış ve kullanılmıştır. Bu, enjeksiyonla verilen saflaştırılmış bir ilaçtır; yemek olarak shiitake tüketimi veya takviyelerle eşdeğer değildir.
- Kolesterol: Eritadenin hayvan çalışmalarında kolesterol düşürücü etkiler göstermiştir; insan çalışmaları yetersizdir.
Kanıt düzeyi: Sınırlı. Değerli bir besindir; tedavi edici iddialar için yeterli insan çalışması yoktur.
Shiitake dermatiti
Çiğ veya az pişmiş shiitake yedikten 1–3 gün sonra bazı kişilerde gövde ve kollarda, kamçı izine benzeyen çizgisel, kırmızı ve çok kaşıntılı bir döküntü görülebilir. Bu reaksiyonun mantardaki lentinanın ısıya duyarlı formuyla ilişkili olduğu düşünülmektedir. Döküntü genellikle birkaç hafta içinde kendiliğinden geçer; ancak güneş ışığı ile kötüleşebilir. Shiitakeyi iyice pişirmek bu riski azaltır.
Diğer güvenlik konuları
- Shiitake ekstresi takviyeleri ile karaciğer enzim yükselmesi ve kan tablosu değişiklikleri bildirilmiştir.
- Mantar yetiştiriciliği yapanlarda spor solunmasına bağlı akciğer alerjisi (mantar işçisi akciğeri) görülebilir.
- Mantar alerjisi olanlar tüketmemelidir.
- Yüksek pürin içeriği nedeniyle gut hastaları porsiyonlara dikkat edebilir (bkz. gut hastalığı).
Saklama ve pişirme
Taze shiitake buzdolabında kâğıt torba içinde saklanmalı ve birkaç gün içinde tüketilmelidir. Kurutulmuş shiitake ılık suda 20–30 dakika bekletilerek yumuşatılır; bu su yemeklerde kullanılabilir. Mantarın sapı sert olduğundan genellikle çıkarılır. İyice pişirilmesi hem lezzet hem güvenlik açısından önerilir.
Yabani mantar uyarısı: Shiitake kültür mantarıdır. Doğadan toplanan yabani mantarlar, zehirli türlerle kolayca karıştırılabilir ve ölümcül zehirlenmelere yol açabilir. Uzman olmayan kişilerin doğadan mantar toplayıp tüketmemesi gerekir. Mantar yedikten sonra bulantı, kusma, ishal veya karın ağrısı olursa hemen 114 Zehir Danışma Merkezi’ni arayın veya sağlık kuruluşuna başvurun.
Sık sorulan sorular
Shiitake bağışıklığı güçlendirir mi?
Küçük bir çalışmada bağışıklık göstergelerinde değişiklik bildirilmiştir; hastalıklardan koruduğuna dair kanıt yoktur.
Shiitake çiğ yenir mi?
Önerilmez. Çiğ veya az pişmiş shiitake bazı kişilerde shiitake dermatitine yol açabilir.
Shiitake D vitamini içerir mi?
UV ışığına maruz bırakılan mantarlar D vitamini oluşturabilir; içerik ürüne göre değişir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Dai X. ve ark. (2015), Journal of the American College of Nutrition — Shiitake tüketimi ve bağışıklık: RCT
- Memorial Sloan Kettering Kanser Merkezi — About Herbs: Shiitake Mushroom
- Boels D. ve ark. (2014), Clinical Toxicology — Fransa’da shiitake dermatiti vakaları
- ABD NIH ODS — D vitamini bilgi notu (UV uygulanmış mantarlar)
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi
