Yavşan Otu (Teucrium polium): Halk Arasında Kullanımı ve Ciddi Karaciğer Hasarı Riski

Kısaca

  • Yavşan otu (acı yavşan, Teucrium polium), Anadolu’da diyabet, mide ve karın ağrısı için halk arasında kullanılan acı bir bitkidir.
  • Teucrium türleri, karaciğer için zehirli olabilen furano-neoklerodan diterpenoidler içerir.
  • Türkiye, İran ve diğer ülkelerden yavşan otu kullanımıyla ilişkili ciddi karaciğer hasarı (hepatit) vakaları bildirilmiştir.
  • Yavşan otunun ağızdan kullanılması önerilmez; özellikle diyabet ilacı kullananlar ve karaciğer hastaları kesinlikle kullanmamalıdır.
Bilimsel adı Teucrium polium L. (ve akraba T. chamaedrys)
Familya Lamiaceae (ballıbabagiller)
Kullanılan kısım Toprak üstü kısımlar (halk kullanımı)
Önemli bileşenler Furano-neoklerodan diterpenoidler (teukrin vb.), flavonoidler, uçucu yağ
Kanıt düzeyi Ağızdan kullanım önerilmez

Yavşan otu, Anadolu’nun kurak ve taşlık alanlarında yaygın olarak yetişen, gri-gümüşi tüylü, çok acı tatlı bir bitkidir. Halk arasında “acı yavşan”, “meryemana otu” gibi adlarla da bilinir ve özellikle şeker hastalığı, mide ağrısı, karın ağrısı ve soğuk algınlığında çay olarak kullanılır. Ancak bu bitki, ciddi karaciğer hasarına yol açabilen bitkiler arasında yer alır.

Germander (yer meşesi) deneyimi

Yavşan otuyla akraba olan yer meşesi (Teucrium chamaedrys, germander), 1980’lerin sonunda Fransa’da zayıflama kapsüllerinde kullanılmış ve kısa süre içinde çok sayıda akut hepatit vakasına, bazı hastalarda karaciğer yetmezliğine yol açmıştır. Bunun üzerine Fransa ve diğer bazı ülkeler germander içeren ürünlerin satışını yasaklamıştır. Karaciğer hasarından, bitkinin içerdiği furano-neoklerodan diterpenoidlerin karaciğerde zehirli metabolitlere dönüşmesi sorumlu tutulmaktadır.

Yavşan otu ve karaciğer

Benzer bileşikler Teucrium polium’da da bulunur. Türkiye, İran, İsrail ve diğer Akdeniz ülkelerinden, yavşan otu çayı veya tozu kullanan kişilerde akut hepatit, sarılık ve nadiren karaciğer yetmezliği vakaları yayımlanmıştır. Vakaların bir kısmı diyabet için “bitkisel çözüm” arayan kişilerde görülmüştür. Hasar genellikle bitki bırakıldıktan sonra düzelmiş; ancak bazı vakalar ağır seyretmiştir.

Yavşan otunu ağızdan kullanmayın. Kullandıktan sonra halsizlik, iştahsızlık, bulantı, koyu idrar, gözlerde veya ciltte sararma, karın ağrısı fark ederseniz bitkiyi hemen bırakın ve hekime başvurun. Kullandığınız bitkiyi hekiminize mutlaka söyleyin; ilaca bağlı karaciğer hasarı tanısında bu bilgi kritiktir.

Diyabet iddiası

Hayvan çalışmalarında yavşan otu ekstrelerinin kan şekerini düşürebildiği bildirilmiştir. Ancak insanlarda güvenli ve etkili olduğunu gösteren çalışma yoktur; üstelik diyabet ilaçlarıyla birlikte kullanıldığında hipoglisemi riski ve karaciğer hasarı riski bir araya gelir. Diyabet tedavisinde yavşan otunun yeri yoktur (bkz. diyabet ilaçları ve bitkiler).

Kimler kesinlikle kullanmamalı?

Herkes için ağızdan kullanım önerilmemekle birlikte; karaciğer hastaları, alkol kullananlar, karaciğere zarar verebilecek ilaç kullananlar, diyabet hastaları, hamileler, emzirenler ve çocuklar için risk daha da yüksektir.

Karışıklık

Türkçede “yavşan” adı, Artemisia (pelin) türleri için de kullanılabilir. Halk arasında aynı adla farklı bitkilerin satılması, risk değerlendirmesini daha da zorlaştırır.

Sık sorulan sorular

Yavşan otu şekere iyi gelir mi?

İnsanlarda güvenli ve etkili olduğunu gösteren çalışma yoktur; karaciğer hasarı riski nedeniyle kullanılmamalıdır.

Yavşan otu karaciğere zarar verir mi?

Evet. Yavşan otu ve akraba Teucrium türleriyle ilişkili ciddi karaciğer hasarı vakaları bildirilmiştir.

Yavşan otu çayı içtim, ne yapmalıyım?

Bırakın; halsizlik, sarılık veya koyu idrar gibi belirtiler varsa hekime başvurun ve kullandığınız bitkiyi bildirin.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • LiverTox (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi) — Germander girdisi
  • Larrey D. ve ark. (1992), germander ve hepatotoksisite, Annals of Internal Medicine
  • Mazokopakis E. ve ark. (2004), Teucrium polium kaynaklı hepatit vakası, Phytomedicine
  • Avrupa Karaciğer Araştırmaları Derneği (EASL) — İlaca bağlı karaciğer hasarı kılavuzu

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık