Kısaca
- B12 vitamini doğal olarak yalnızca hayvansal gıdalarda güvenilir miktarda bulunur; vegan beslenenlerin B12 takviyesi veya zenginleştirilmiş gıda kullanması gereklidir.
- Spirulina, yosun ve fermente gıdalar güvenilir B12 kaynağı değildir; bazıları etkisiz B12 benzerleri içerir.
- B12 eksikliği kansızlık, kalıcı sinir hasarı ve bilişsel sorunlara yol açabilir.
- Vegan beslenen gebelerin ve emziren annelerin B12 eksikliği, bebeklerde ciddi ve kalıcı gelişim sorunlarına neden olabilir.
| Doğal kaynaklar | Et, balık, yumurta, süt ve süt ürünleri |
|---|---|
| Güvenilir vegan kaynaklar | B12 takviyeleri (siyanokobalamin, metilkobalamin), B12 ile zenginleştirilmiş bitkisel içecekler, kahvaltılık gevrekler, besin mayası |
| Güvenilir olmayan kaynaklar | Spirulina, çoğu yosun, tempeh, miso, yıkanmamış sebzeler |
| Yetişkin yeterli alım (EFSA) | Günde 4 µg |
B12 vitamini (kobalamin), sinir sisteminin sağlığı, DNA sentezi ve kırmızı kan hücrelerinin yapımı için gereklidir. B12 bitkiler veya hayvanlar tarafından değil, bakteriler tarafından üretilir. Hayvanlar bu bakterilerden B12 alarak dokularında biriktirir; bu nedenle insanlar için güvenilir doğal kaynaklar hayvansal gıdalardır (bkz. B12 vitamini).
Vegan ve vejetaryenlerde risk
- Veganlar: Hayvansal ürün tüketmedikleri için takviye veya zenginleştirilmiş gıda kullanmadıklarında B12 eksikliği kaçınılmazdır. Amerikan Beslenme ve Diyetetik Akademisi, İngiliz Diyetisyenler Derneği ve Vegan Society gibi kuruluşlar, tüm veganların güvenilir bir B12 kaynağı kullanmasını önermektedir.
- Vejetaryenler: Süt ve yumurta tüketenler bir miktar B12 alır; ancak miktar yetersiz kalabilir ve eksiklik riski hepçillere göre daha yüksektir.
Vücut B12’yi karaciğerde depolayabildiğinden eksiklik belirtileri vegan beslenmeye geçtikten birkaç yıl sonra ortaya çıkabilir; bu durum yanlış bir güven duygusu yaratabilir.
Güvenilir olmayan kaynaklar
Spirulina, çoğu deniz yosunu, tempeh, miso ve bazı fermente gıdaların B12 içerdiği iddia edilir. Ancak bu ürünlerin önemli bir kısmı, kan testlerinde B12 gibi ölçülebilen ancak vücutta işlev görmeyen “psödovitamin B12” (B12 benzerleri) içerir. Bazı nori yosunu ve chlorella ürünlerinde aktif B12 bulunabilse de miktarlar değişkendir ve güvenilir kaynak olarak önerilmez (bkz. spirulina, chlorella).
Kanıt düzeyi: Güçlü. Veganlarda B12 takviyesi gerekliliği tüm büyük beslenme kuruluşlarınca kabul edilmektedir.
Eksiklik belirtileri
- Yorgunluk, halsizlik, solukluk, nefes darlığı (megaloblastik anemi),
- El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, denge bozukluğu,
- Hafıza sorunları, depresif ruh hali, bilinç değişiklikleri,
- Dilde kızarıklık ve ağrı.
Sinir sistemi hasarı, uzun süre tedavi edilmediğinde kalıcı olabilir. Folik asit alımı yüksek olan veganlarda kansızlık maskelenebilir ve sinir hasarı fark edilmeden ilerleyebilir.
Gebelik, emzirme ve bebekler
Vegan beslenen ve B12 takviyesi kullanmayan annelerin emzirdiği bebeklerde B12 eksikliğine bağlı gelişme geriliği, kas zayıflığı, nöbet ve kalıcı nörolojik hasar vakaları bildirilmiştir. Vegan beslenen gebe ve emziren kadınlar mutlaka B12 takviyesi kullanmalı ve hekim takibinde olmalıdır (bkz. emzirme).
Takviye ve kan testleri
B12 takviyeleri genellikle günlük veya haftalık dozlarla kullanılır; doz hekim veya diyetisyen tarafından belirlenmelidir. Siyanokobalamin en çok araştırılan ve kararlı formdur. Kan B12 düzeyinin yanı sıra metilmalonik asit veya homosistein gibi testler eksikliği daha doğru gösterebilir (bkz. takviye öncesi kan testleri).
Hekime başvurun: Vegan veya vejetaryen beslenen biri olarak yorgunluk, uyuşma, karıncalanma, denge bozukluğu veya hafıza sorunları yaşıyorsanız; bebeğinizde gelişme geriliği, aşırı uyku hali veya emmede zayıflık varsa vakit kaybetmeden başvurun.
Sık sorulan sorular
Veganlar B12 takviyesi almalı mı?
Evet. Vegan beslenenler güvenilir bir B12 kaynağı (takviye veya zenginleştirilmiş gıda) kullanmalıdır.
Spirulina B12 kaynağı mı?
Hayır. Çoğunlukla vücutta işlev görmeyen B12 benzerleri içerir.
B12 eksikliği tehlikeli mi?
Evet. Kansızlık ve kalıcı sinir hasarına yol açabilir; bebeklerde ciddi gelişim sorunlarına neden olabilir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Melina V. ve ark. (2016), Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics — Vejetaryen diyetler pozisyon bildirgesi
- Watanabe F. ve ark. (2014), Nutrients — Bitkisel gıdalardaki B12 kaynakları
- EFSA NDA Panel (2015) — Kobalamin için diyet referans değerleri
- Dror D.K. ve Allen L.H. (2008), Nutrition Reviews — Bebeklik döneminde B12 eksikliği ve nörogelişim
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi