Üzerlik Tohumu (Peganum harmala): Neden Tehlikelidir? Zehirlenme Belirtileri ve Uyarılar

Kısaca

  • Üzerlik, Anadolu’da nazara karşı tütsü olarak bilinen bir bitkidir; tohumları güçlü etkili harmala alkaloitleri içerir.
  • Tohumların veya çayının ağızdan alınması kusma, titreme, halüsinasyon, kalp ritim bozukluğu ve ciddi zehirlenmelere yol açabilir.
  • Harmala alkaloitleri MAO enzimini baskılar; antidepresanlar ve bazı gıdalarla tehlikeli etkileşimlere neden olabilir.
  • Hamilelikte düşüğe yol açabilir. Üzerlik tohumu ağızdan kullanılmamalıdır.
Bilimsel adı Peganum harmala L.
Familya Nitrariaceae (eski sınıflandırmada Zygophyllaceae)
Kullanılan kısım Tohum (geleneksel olarak tütsü)
Önemli bileşenler β-karbolin alkaloitleri (harmin, harmalin, harmol), kinazolin alkaloitleri (vasisin)
Kanıt düzeyi Ağızdan kullanım önerilmez

Üzerlik, Anadolu’da kurak ve bozulmuş alanlarda, yol kenarlarında yetişen, beyaz çiçekli çok yıllık bir bitkidir. Kurutulmuş meyveleri dizilerek kapılara asılır; tohumları ise geleneksel olarak “nazara karşı” tütsü olarak yakılır. Bu kültürel uygulamalar yüzyıllardır sürmektedir. Ancak son yıllarda üzerlik tohumunun “çay olarak içilmesi” veya “kapsül halinde yutulması” gibi önerilerin internette yayılması, ciddi bir sağlık riski oluşturmaktadır.

Üzerlik neden tehlikelidir?

Üzerlik tohumları, ağırlıklarının %2–7’si oranında harmala alkaloitleri (harmin, harmalin) içerebilir. Bu alkaloitler:

  • Monoamin oksidaz (MAO) enzimini güçlü ve geri dönüşümlü olarak baskılar. MAO, beyinde serotonin, dopamin ve noradrenalin gibi maddelerin yıkımından sorumludur.
  • Merkezi sinir sistemi üzerinde doğrudan etkiler gösterir; titreme, halüsinasyon ve bilinç değişikliklerine yol açabilir.
  • Kalp ritmini ve tansiyonu etkileyebilir.
  • Rahim kasılmalarını uyarabilir.

Zehirlenme belirtileri

Tıp literatüründe, özellikle Türkiye, İran, Fas ve Orta Doğu ülkelerinden, üzerlik tohumunun ağızdan alınmasına bağlı çok sayıda zehirlenme vakası yayımlanmıştır. Bildirilen belirtiler şunlardır:

  • Bulantı, kusma, karın ağrısı,
  • Baş dönmesi, titreme, dengesizlik (ataksi),
  • Görme bozuklukları, halüsinasyonlar, huzursuzluk, ajitasyon,
  • Kalp atım hızında yavaşlama veya hızlanma, tansiyon değişiklikleri,
  • Ağır vakalarda bilinç kaybı, nöbetler, solunum sıkıntısı.

Acil durum: Üzerlik tohumu veya çayı tüketildikten sonra yukarıdaki belirtilerden herhangi biri ortaya çıkarsa vakit kaybetmeden 112’yi veya 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni arayın. Kusturmaya çalışmayın; tüketilen ürünün ambalajını veya örneğini sağlık ekibine götürün.

Tehlikeli etkileşimler

MAO enzimini baskılaması nedeniyle üzerlik, aşağıdakilerle birlikte alındığında hayatı tehdit eden tablolara yol açabilir:

  • Antidepresanlar (SSRI, SNRI, trisiklikler) ve tramadol, triptanlar, dekstrometorfan gibi serotonerjik ilaçlar: Serotonin sendromu (ateş, ajitasyon, kas sertliği, titreme, terleme).
  • Tiramin içeren gıdalar (olgunlaştırılmış peynirler, sucuk-salam gibi fermente etler, soya sosu, fermente içecekler): Ani ve ciddi tansiyon yükselmesi (hipertansif kriz).
  • Uyarıcı ilaçlar ve bazı soğuk algınlığı ilaçları (psödoefedrin vb.).
  • Uyuşturucu maddeler: Üzerlik, bazı yasa dışı maddelerle birlikte kullanıldığında etkilerini tehlikeli şekilde artırabilir.

Hamilelik

Üzerlik tohumu, geleneksel olarak düşük yaptırmak amacıyla da kullanılmıştır. Bu nedenle hamilelikte tütsü olarak yoğun dumanına maruz kalmak bile önerilmez; ağızdan alımı ise kesinlikle tehlikelidir.

“Üzerlik çayı” iddiaları

İnternette üzerlik tohumunun çeşitli hastalıklara iyi geldiği iddia edilir. Laboratuvar çalışmalarında harmala alkaloitlerinin çeşitli biyolojik etkileri incelenmiş olsa da, üzerlik tohumunun herhangi bir hastalığın tedavisinde güvenli ve etkili olduğunu gösteren insan çalışması yoktur. Tohumun alkaloit içeriği büyük farklılık gösterdiğinden, “küçük miktar” bile öngörülemeyen sonuçlara yol açabilir.

Tütsü olarak kullanım

Üzerliğin tütsü olarak yakılması kültürel bir uygulamadır. Duman, kapalı ortamlarda solunum yollarını tahriş edebilir; astımlılar, bebekler, hamileler ve kalp hastaları bulunan ortamlarda yoğun duman oluşturulmamalı, ortam havalandırılmalıdır. Tohumlar çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır.

Sık sorulan sorular

Üzerlik çayı içilir mi?

Hayır. Üzerlik tohumu güçlü etkili alkaloitler içerir; ağızdan alınması kusma, halüsinasyon, kalp ritim bozukluğu ve ciddi zehirlenmelere yol açabilir.

Üzerlik tütsüsü zararlı mı?

Tütsü olarak yakılması geleneksel bir uygulamadır; ancak kapalı ortamda yoğun duman solunum yollarını tahriş edebilir. Hamileler, bebekler ve astımlıların bulunduğu ortamlarda kaçınılmalıdır.

Üzerlik zehirlenmesinde ne yapılmalı?

Hemen 112 veya 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi aranmalı, kusturmaya çalışılmamalı ve tüketilen ürün sağlık ekibine gösterilmelidir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Mahmoudian M. ve ark. (2002), Peganum harmala toksikolojisi derlemesi, Iranian Journal of Pharmacology & Therapeutics
  • Türkiye’den yayımlanmış üzerlik zehirlenmesi vaka raporları (acil tıp literatürü)
  • T.C. Sağlık Bakanlığı — Ulusal Zehir Danışma Merkezi (114)
  • Moloudizargari M. ve ark. (2013), Peganum harmala farmakolojisi ve toksikolojisi derlemesi, Pharmacognosy Reviews

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık