Prediyabet (Gizli Şeker): Tanı Değerleri, Diyabete İlerlemeyi Önleme ve Takviye İddialarının Kanıtı

Kısaca

  • Prediyabet, kan şekerinin normalin üzerinde ancak diyabet tanı sınırının altında olduğu durumdur; çoğu zaman belirti vermez.
  • Büyük çalışmalar, yaklaşık %5–7 kilo kaybı ve haftada en az 150 dakika fiziksel aktiviteyle diyabete ilerleme riskinin yaklaşık %58 azaldığını göstermiştir.
  • Tarçın, berberin ve benzeri takviyeler için kanıtlar sınırlıdır ve yaşam tarzı değişikliğinin yerini almaz.
  • Prediyabeti olan kişilerin kan şekeri hekim önerisine göre düzenli aralıklarla kontrol edilmelidir.
Açlık plazma glukozu 100–125 mg/dL (bozulmuş açlık glukozu)
OGTT 2. saat 140–199 mg/dL (bozulmuş glukoz toleransı)
HbA1c %5,7–6,4 (ADA ölçütü)
Diyabet tanı sınırları Açlık ≥126 mg/dL, OGTT 2. saat ≥200 mg/dL veya HbA1c ≥%6,5

Prediyabet, kan şekerinin normalden yüksek ancak diyabet tanısı için gereken değerlerin altında olduğu bir ara dönemdir. Halk arasında “gizli şeker” olarak da bilinir. Türkiye’de yapılan TURDEP-II çalışmasında yetişkinlerin önemli bir kısmında bozulmuş açlık glukozu veya bozulmuş glukoz toleransı saptanmıştır. Prediyabet çoğu zaman belirti vermez ve rutin kan tahlillerinde ortaya çıkar.

Tanı

Prediyabet şu testlerden biri veya birkaçıyla tanımlanır: açlık plazma glukozu, 75 g şeker yüklemesi sonrası 2. saat glukozu (OGTT) ve HbA1c. Farklı kuruluşların sınır değerleri biraz farklılık gösterebilir; örneğin Dünya Sağlık Örgütü bozulmuş açlık glukozu için 110–125 mg/dL aralığını kullanır. Değerlerinizin yorumlanması için hekiminize danışın.

Risk faktörleri

  • Fazla kilo, özellikle karın bölgesinde yağlanma,
  • Hareketsiz yaşam,
  • Birinci derece yakınlarda tip 2 diyabet,
  • Gebelik diyabeti öyküsü veya 4 kg üzerinde bebek doğurmak,
  • Polikistik over sendromu (bkz. PCOS),
  • Yüksek tansiyon, düşük HDL veya yüksek trigliserit,
  • Karaciğer yağlanması (bkz. karaciğer yağlanması),
  • 45 yaş üstü olmak.

Prediyabet neden önemlidir?

Prediyabeti olan kişilerin önemli bir kısmı yıllar içinde tip 2 diyabete ilerler. Ayrıca prediyabet, diyabet gelişmeden önce bile kalp-damar hastalığı riskinde artışla ilişkilidir. Bununla birlikte prediyabet geri döndürülebilir bir aşamadır ve en etkili müdahale penceresidir.

Diyabeti önlemede kanıtlar

ABD’de yapılan Diabetes Prevention Program (DPP) çalışmasında, bozulmuş glukoz toleransı olan kişilerde yaklaşık %7 kilo kaybı ve haftada 150 dakika orta yoğunlukta egzersiz hedefleyen yoğun yaşam tarzı programı, yaklaşık 3 yıllık sürede diyabet gelişme riskini %58 azaltmıştır; bu etki metformin ilacından daha büyüktür. Finlandiya Diyabet Önleme Çalışması da benzer sonuçlar göstermiştir. Uzun süreli izlemlerde yararın yıllar boyunca kısmen sürdüğü gözlenmiştir.

Yaşam tarzı önerileri

  • Kilo kaybı: Fazla kilolu kişilerde vücut ağırlığının %5–7’si kadar kayıp bile anlamlı fayda sağlar.
  • Fiziksel aktivite: Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş gibi orta yoğunlukta aktivite ve haftada 2 gün kuvvet egzersizi. Yemek sonrası kısa yürüyüşler kan şekeri yükselmesini azaltabilir.
  • Beslenme: Sebze, baklagil, tam tahıl ve lif ağırlıklı; şekerli içecekler, beyaz un ürünleri ve ultra işlenmiş gıdalar sınırlı bir beslenme düzeni. Akdeniz tipi beslenme iyi bir modeldir (bkz. diyabet ve beslenme, ultra işlenmiş gıdalar).
  • Uyku ve stres: Yetersiz uyku ve kronik stres insülin duyarlılığını olumsuz etkiler.
  • Sigarayı bırakmak: Sigara diyabet riskini artırır.

İlaç tedavisi

Bazı yüksek riskli kişilerde (örneğin çok yüksek vücut kitle indeksi, gebelik diyabeti öyküsü) hekim metformin önerebilir. Bu karar kişiye özel olarak hekim tarafından verilir.

Takviyeler ve bitkisel ürünler

  • Tarçın: Bazı meta-analizlerde açlık kan şekerinde küçük düşüşler bildirilmiştir; sonuçlar tutarsızdır. Cassia tarçını kumarin içerir ve yüksek miktarda karaciğere zararlı olabilir (bkz. tarçın).
  • Berberin: Kan şekeri üzerinde etkiler bildirilmiştir; ancak çalışmaların çoğu küçük ve kalitesi sınırlıdır, ayrıca birçok ilaçla etkileşebilir (bkz. berberin).
  • Krom, elma sirkesi, kudret narı: Prediyabette diyabeti önlediğine dair güvenilir kanıt yoktur.

Kanıt düzeyi: Yaşam tarzı müdahaleleri için güçlü; takviyeler için sınırlı ve tutarsız.

Dikkat: Aşırı susama, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı, bulanık görme veya iyileşmeyen yaralar diyabet belirtisi olabilir; hekime başvurun. Bulantı, kusma, karın ağrısı, hızlı nefes alma ve bilinç bulanıklığı acil durumdur; 112’yi arayın. Prediyabet tanısı aldıysanız kan şekerinizi hekiminizin önerdiği aralıklarla kontrol ettirin.

Sık sorulan sorular

Prediyabet geri döner mi?

Evet, birçok kişide kilo kaybı, fiziksel aktivite ve beslenme değişikliğiyle kan şekeri normale dönebilir.

Prediyabette ilaç gerekir mi?

Çoğu kişide ilk yaklaşım yaşam tarzı değişikliğidir; bazı yüksek riskli kişilerde hekim metformin önerebilir.

Tarçın kan şekerini düşürür mü?

Etkisi küçük ve tutarsızdır; yaşam tarzı değişikliğinin yerini almaz.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • Diabetes Prevention Program Research Group (2002), New England Journal of Medicine — Yaşam tarzı müdahalesi veya metformin ile tip 2 diyabet insidansının azaltılması
  • Tuomilehto J. ve ark. (2001), New England Journal of Medicine — Bozulmuş glukoz toleransı olan kişilerde yaşam tarzı değişiklikleriyle tip 2 diyabetin önlenmesi
  • Amerikan Diyabet Derneği — Standards of Care in Diabetes (güncel sürüm), Tanı ve sınıflandırma bölümü
  • Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği — Diabetes Mellitus ve Komplikasyonlarının Tanı, Tedavi ve İzlem Kılavuzu

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık