Kısaca
- Meyan kökündeki glisirizin, düzenli ve fazla tüketildiğinde tansiyon yükselmesine, ödeme ve kandaki potasyumun tehlikeli düzeyde düşmesine yol açabilir.
- Bu etkiler meyan şerbeti, meyan şekerlemeleri ve takviyelerle de görülebilir.
- Tansiyon, kalp, böbrek hastaları ve hamileler meyan kökünden kaçınmalıdır.
- Avrupa İlaç Ajansı, meyan kökü preparatlarının 4–6 haftadan uzun kullanılmamasını önerir.
| Bilimsel adı | Glycyrrhiza glabra L. |
|---|---|
| Familya | Fabaceae (baklagiller) |
| Kullanılan kısım | Kök ve stolonlar |
| Önemli bileşenler | Glisirizin (glisirizik asit), flavonoidler (liquiritin, glabridin), kumarinler |
| Kanıt düzeyi | Geleneksel; önemli güvenlik riskleri |
Meyan kökü, Anadolu’nun ve özellikle Güneydoğu Anadolu’nun geleneksel şerbetlerinden meyan şerbetinin hammaddesidir. Yaz aylarında, özellikle Ramazan’da sokak satıcılarının sunduğu bu serinletici içecek, birçok kişi için masum bir lezzettir. Ancak meyan kökü, içerdiği glisirizin nedeniyle düzenli ve fazla tüketildiğinde ciddi sağlık sorunlarına yol açabilen bir bitkidir.
Meyan kökü nedir?
Meyan, Akdeniz ve Batı Asya’da, Türkiye’de özellikle Güneydoğu ve Ege bölgelerinde yabani olarak yetişen, baklagiller ailesinden çok yıllık bir bitkidir. Kökü, şekerden 30–50 kat daha tatlı olan glisirizin içerir. Bu nedenle tarih boyunca tatlandırıcı ve aroma verici olarak kullanılmıştır. Avrupa’da “lakritz” adı verilen siyah şekerlemeler, tütün ürünleri ve bazı bitki çayları da meyan kökü içerir.
Geleneksel kullanım
Avrupa İlaç Ajansı (EMA), meyan kökünü hazımsızlık ve mide yanması gibi hafif sindirim şikâyetlerinde ve soğuk algınlığına bağlı öksürükte balgam söktürücü olarak “geleneksel kullanım” kategorisinde değerlendirir. Bununla birlikte EMA, kullanım süresinin sınırlı tutulmasını ve günlük glisirizin miktarının belirli sınırları aşmamasını vurgular.
Glisirizin nasıl zarar verir?
Glisirizin, vücutta glisiretinik aside dönüşür. Bu madde, böbreklerde kortizolü etkisiz hale getiren 11β-HSD2 adlı enzimi baskılar. Sonuçta kortizol, aldosteron hormonu gibi davranmaya başlar. Bu duruma yalancı hiperaldosteronizm denir ve şu tabloya yol açar:
- Vücutta tuz (sodyum) ve su tutulması → ödem ve tansiyon yükselmesi,
- İdrarla aşırı potasyum kaybı → hipokalemi (kanda potasyum düşüklüğü),
- Kas güçsüzlüğü, kas krampları, felç benzeri tablolar,
- Kalp ritim bozuklukları; ağır vakalarda hayatı tehdit eden aritmiler.
Avrupa Komisyonu Gıda Bilimsel Komitesi, düzenli tüketim için günlük 100 mg glisirizik asidin üst sınır olarak düşünülmesini önermiştir; hassas kişilerde daha düşük miktarlar bile etki gösterebilir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 40 yaş üstü kişilerin en az iki hafta boyunca günde yaklaşık 57 gram siyah meyan şekerlemesi tüketmesinin ritim bozukluğuna yol açabileceği uyarısını yapmıştır. 2020’de ABD’de, haftalarca her gün meyan şekerlemesi tüketen bir kişinin kalp durması sonucu hayatını kaybettiği vaka, tıp literatüründe yayımlanmıştır.
Meyan şerbeti
Meyan şerbetinin glisirizin içeriği, hazırlanış yöntemine ve kökün miktarına göre çok değişkendir ve genellikle bilinmez. Ara sıra bir bardak içmek sağlıklı bir yetişkinde büyük olasılıkla sorun oluşturmaz. Ancak özellikle sıcak havalarda her gün, birkaç bardak ve haftalarca tüketildiğinde risk artar. Tansiyon ve kalp hastalarında ise ara sıra tüketim bile sorun yaratabilir. Literatürde Türkiye’den de meyan şerbetine bağlı hipokalemi ve felç tablosu bildiren vaka raporları yayımlanmıştır.
Dikkat: Meyan ürünleri tükettikten sonra kas güçsüzlüğü, kramplar, kalp çarpıntısı, baş ağrısı, yüzde veya bacaklarda şişlik fark ederseniz tüketimi bırakın ve bir sağlık kuruluşuna başvurun. Ani kas felci veya göğüs ağrısında 112’yi arayın.
Kimler kesinlikle kaçınmalı?
- Yüksek tansiyon hastaları,
- Kalp yetmezliği, ritim bozukluğu veya kalp hastalığı olanlar,
- Böbrek hastalığı olanlar,
- Karaciğer sirozu olanlar,
- Kanda potasyum düşüklüğü (hipokalemi) olanlar,
- Hamileler: Yüksek glisirizin tüketiminin erken doğum ve çocuğun gelişimi üzerine olumsuz etkileriyle ilişkili olabileceğini gösteren gözlemsel çalışmalar (Finlandiya) mevcuttur.
- Emziren kadınlar ve çocuklar (tıbbi kullanım için).
İlaç etkileşimleri
- İdrar söktürücüler (tiyazidler, furosemid): Potasyum kaybını artırarak tehlikeli hipokalemiye yol açabilir.
- Digoksin: Düşük potasyum, digoksin toksisitesi riskini artırır.
- Tansiyon ilaçları: Etkilerini azaltabilir.
- Kortikosteroidler: Etkilerini ve yan etkilerini artırabilir.
- Varfarin: Etkileşim bildirilmiştir.
- Uyarıcı laksatifler: Potasyum kaybını artırır.
Glisirizinsiz meyan (DGL)
Bazı ürünler, glisirizini büyük oranda uzaklaştırılmış meyan ekstresi (deglisirize meyan, DGL) içerir. Bu ürünlerde yukarıda anlatılan tansiyon ve potasyum riskleri çok daha düşüktür. Ancak bu ürünlerin etkinliği konusundaki kanıtlar da sınırlıdır.
Sık sorulan sorular
Meyan şerbeti tansiyonu yükseltir mi?
Evet, glisirizin içeriği nedeniyle düzenli ve fazla tüketimde tansiyonu yükseltebilir ve potasyumu düşürebilir. Tansiyon ve kalp hastaları meyan şerbetinden kaçınmalıdır.
Meyan kökü ne kadar süre kullanılabilir?
Avrupa İlaç Ajansı, meyan kökü preparatlarının hekim önerisi olmadan 4–6 haftadan uzun kullanılmamasını önerir. Risk grubundaki kişiler hiç kullanmamalıdır.
Hamilelikte meyan şerbeti içilir mi?
Hamilelikte yüksek miktarda glisirizin tüketimi önerilmez. Gözlemsel çalışmalar erken doğum ve çocuk gelişimi üzerine olası olumsuz etkiler bildirmiştir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- EMA, HMPC — Liquiritiae radix AB bitkisel monografisi
- Avrupa Komisyonu Gıda Bilimsel Komitesi (2003) — Glisirizik asit hakkında görüş
- ABD FDA — “Black Licorice: Trick or Treat?” tüketici uyarısı
- Edelman E.R. ve ark. (2020), meyan tüketimine bağlı ölümcül vaka, New England Journal of Medicine
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi