Kısaca
- Maca, And Dağları’nda yetişen ve besin olarak tüketilen bir köktür.
- Libido ve menopoz belirtileri üzerine birkaç küçük çalışma olumlu sonuç bildirmiştir; kanıtlar zayıftır.
- Hormon düzeylerini doğrudan değiştirdiğine dair tutarlı bir kanıt yoktur.
- Glukozinolat içeriği nedeniyle tiroid hastaları çiğ maca tüketiminde dikkatli olmalıdır.
| Bilimsel adı | Lepidium meyenii Walp. (eş anlamlı: L. peruvianum) |
|---|---|
| Familya | Brassicaceae (turpgiller) |
| Kullanılan kısım | Hipokotil (kök) |
| Önemli bileşenler | Karbonhidratlar, protein, glukozinolatlar, makamidler, makaenler |
| Kanıt düzeyi | Zayıf |
Maca, Peru’nun 4.000 metreyi aşan yüksek platolarında yetişen, turp ve lahana ile aynı aileden bir bitkidir. Yerel halk, kurutulmuş kökünü yüzyıllardır besin olarak tüketir. Son yıllarda ise “doğal enerji kaynağı”, “libido artırıcı” ve “hormon dengeleyici” iddialarıyla takviye pazarında popülerleşmiştir.
Besin olarak maca
Maca kökü, yöresel olarak pişirilerek, kurutularak veya un haline getirilerek tüketilir. Karbonhidrat, protein, lif ve bazı mineraller içerir. Geleneksel olarak çiğ değil, pişirilerek veya kurutulup kaynatılarak tüketilmesi dikkat çekicidir. Takviyelerde kullanılan maca tozu ise ya ham kurutulmuş ya da “jelatinize” (ısıl işlem görmüş) olabilir.
Araştırmalar
Libido
Maca ile cinsel istek üzerine yapılan birkaç küçük randomize çalışmada olumlu sonuçlar bildirilmiştir. Bu çalışmaları değerlendiren sistematik derlemeler, çalışmaların az sayıda ve küçük olduğunu, kalitelerinin düşük olduğunu ve kesin sonuç çıkarmak için yetersiz kaldığını belirtir.
Erkek doğurganlığı
Bazı küçük çalışmalarda sperm parametrelerinde iyileşme bildirilmiştir. Kanıtlar zayıftır. Doğurganlık sorunu yaşayan çiftlerin bir üreme sağlığı uzmanına başvurması önemlidir; çünkü tedavi edilebilir birçok neden vardır ve zaman önemli bir faktördür.
Menopoz
Birkaç küçük çalışmada menopoz belirtilerinde (sıcak basması, ruh hali değişiklikleri) hafif iyileşme bildirilmiştir. Bu çalışmaların kalitesi de düşüktür.
Hormonlar
Maca sıklıkla “hormon dengeleyici” olarak pazarlansa da, çalışmaların çoğunda testosteron, östrojen gibi hormon düzeylerinde anlamlı bir değişiklik gösterilmemiştir. Bu nedenle “hormon dengeleme” iddiası bilimsel olarak desteklenmemektedir.
Cinsel sağlık sorunları: Erektil işlev bozukluğu, kalp-damar hastalıkları ve diyabetin erken belirtisi olabilir. Cinsel istekte belirgin azalma depresyon, hormonal bozukluklar veya ilaç yan etkilerine bağlı olabilir. Bu durumlarda takviye denemek yerine bir hekime başvurmak önemlidir. Ayrıca “cinsel performans artırıcı” olarak satılan bazı bitkisel ürünlerde etikette belirtilmeyen ilaç etken maddeleri (ör. sildenafil) tespit edilmiştir; bu ürünler özellikle kalp hastaları için tehlikelidir.
Güvenlik
- Besin olarak tüketildiğinde genellikle güvenli kabul edilir.
- Tiroid: Maca, turpgiller ailesindeki diğer sebzeler gibi glukozinolatlar içerir. Bu bileşikler çok yüksek miktarlarda, özellikle iyot eksikliği olan kişilerde tiroid işlevini etkileyebilir. Tiroid hastalığı olanlar düzenli takviye kullanımı öncesi hekime danışmalıdır.
- Hormona duyarlı durumlar: Maca ekstrelerinin hormon benzeri etkileri olabileceği öne sürüldüğünden, hormona duyarlı kanser öyküsü olanlar dikkatli olmalıdır.
- Hamile ve emziren kadınlarda takviye kullanımı için yeterli veri yoktur.
Ürün kalitesi
Maca ürünleri renklerine göre (sarı, kırmızı, siyah) farklı şekilde pazarlanır ve her birine farklı etkiler atfedilir; bu ayrımı destekleyen kanıtlar sınırlıdır. Güvenilir üreticilerin, ağır metal ve mikrobiyolojik analizleri yapılmış ürünleri tercih edilmelidir.
Sık sorulan sorular
Maca libidoyu artırır mı?
Birkaç küçük çalışmada olumlu sonuçlar bildirilmiştir; ancak kanıtlar zayıftır ve kesin sonuç çıkarmak için yetersizdir.
Maca hormonları dengeler mi?
Çalışmaların çoğunda maca kullanımıyla hormon düzeylerinde anlamlı değişiklik gösterilmemiştir.
Maca tiroid hastaları için güvenli mi?
Glukozinolat içeriği nedeniyle tiroid hastaları düzenli maca takviyesi kullanmadan önce hekimlerine danışmalıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Shin B.C. ve ark. (2010), maca ve cinsel işlev sistematik derlemesi, BMC Complementary and Alternative Medicine
- Gonzales G.F. (2012), maca etnobiyolojisi ve farmakolojisi derlemesi, Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine
- ABD FDA — Gizli içerikli cinsel performans ürünleri uyarıları
- NCCIH — Bitkisel takviyeler genel güvenlik bilgileri
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi