Kısaca
- Kereviz tohumu, geleneksel olarak idrar söktürücü ve eklem şikâyetlerinde, özellikle gutta kullanılmıştır.
- Gut ve yüksek tansiyon üzerine insanlarda güvenilir klinik kanıt yoktur.
- Kereviz, AB’de zorunlu etiketlenen 14 alerjenden biridir; ciddi alerjik reaksiyonlara yol açabilir.
- Furanokumarinler nedeniyle güneş hassasiyeti yapabilir; gebelikte yoğun kullanımı rahim kasılmalarını uyarabileceğinden önerilmez.
| Bilimsel ad | Apium graveolens |
|---|---|
| Familya | Apiaceae (maydanozgiller) |
| Kullanılan kısım | Meyve (“tohum”), yumru ve sap (gıda) |
| Önemli bileşenler | Uçucu yağ (limonen, selinen), 3-n-bütilftalit, furanokumarinler (psoralen), flavonoidler (apigenin) |
| Alerjen durumu | AB ve Türkiye’de zorunlu etiketlenen alerjenlerden |
Kereviz, Türk mutfağında yumrusu (zeytinyağlı kereviz) ve sapıyla tüketilen bir sebzedir. Küçük, kahverengi meyveleri (“tohum” olarak bilinir) baharat olarak ve geleneksel tıpta kullanılır. Ayurveda ve Avrupa halk tıbbında idrar söktürücü, gaz giderici ve romatizma ile gut tedavisinde kullanıldığı bilinmektedir.
İddialar ve kanıtlar
- Gut: Kereviz tohumunun ürik asit düzeyini düşürdüğü ve gut ataklarını önlediği iddiası, büyük ölçüde hayvan çalışmalarına ve geleneksel kullanıma dayanır. İnsanlarda yapılmış kaliteli klinik çalışma yoktur (bkz. gut hastalığı).
- Yüksek tansiyon: Kerevizdeki 3-n-bütilftalit maddesinin damar gevşetici etkileri hayvan çalışmalarında gösterilmiştir; insan çalışmaları küçük ve kontrolsüzdür.
- Eklem ağrısı: Kereviz tohumu ekstresiyle yapılan küçük çalışmalar vardır; güvenilir sonuç çıkarılamaz.
- Kereviz suyu akımı: Sosyal medyada sabahları aç karnına kereviz suyu içmenin “toksinleri attığı” ve birçok hastalığı iyileştirdiği iddiaları bilimsel değildir (bkz. detoks gerçeği).
Kanıt düzeyi: Zayıf.
Kereviz alerjisi
Kereviz, özellikle Orta Avrupa’da en sık besin alerjenlerinden biridir ve huş ağacı ile pelin otu polen alerjisiyle çapraz reaksiyon gösterebilir (“kereviz-havuç-pelin-baharat sendromu”). Kereviz alerjisi, ağızda kaşıntıdan anafilaksiye kadar değişen reaksiyonlara yol açabilir; pişirme alerjeni her zaman yok etmez. Tohumlar en alerjen kısımlardır. Kereviz, Türk Gıda Kodeksi’ne göre etiketlerde belirtilmesi zorunlu alerjenler arasındadır.
Güneş hassasiyeti
Kereviz, özellikle mantar enfeksiyonuna uğramış saplar ve tohumlar, psoralen gibi furanokumarinler içerir. Kereviz hasadı yapan işçilerde ve kereviz tükettikten sonra solaryuma giren kişilerde ciddi güneş yanığı benzeri reaksiyonlar (fitofotodermatit) bildirilmiştir.
Kimler kullanmamalı?
- Gebeler: Tohum ve uçucu yağın yoğun kullanımı rahim kasılmalarını uyarabilir; yemeklerde baharat miktarı sorun oluşturmaz.
- Böbrek hastaları: İdrar söktürücü etkisi ve böbrekleri tahriş edebileceği bildirilmiştir.
- Kereviz, havuç, maydanozgiller veya pelin otu alerjisi olanlar.
Etkileşimler
- Lityum: İdrar söktürücü etki lityum düzeyini yükseltebilir (bkz. lityum ve bitkiler).
- Kan sulandırıcılar: Kumarin türevleri nedeniyle teorik kanama riski.
- Tansiyon ilaçları ve idrar söktürücüler: Ek etki.
- Işığa duyarlılık yapan ilaçlar ve PUVA tedavisi.
- Levotiroksin: Bir vaka raporunda etkisinin azaldığı bildirilmiştir.
Önemli: Gut atakları ve yüksek tansiyon hekim kontrolünde tedavi gerektirir; ürik asit ve tansiyon ilaçlarını bitkisel ürünlerle değiştirmeyin. Kereviz yedikten sonra dudak-dil şişliği, nefes darlığı veya yaygın kurdeşen olursa 112’yi arayın.
Sık sorulan sorular
Kereviz tohumu gutu tedavi eder mi?
İnsanlarda güvenilir klinik kanıt yoktur; gut tedavisi hekim kontrolünde yapılmalıdır.
Kereviz suyu toksin atar mı?
Bu iddia bilimsel değildir.
Kereviz alerjisi tehlikeli mi?
Evet. Kereviz anafilaksi dahil ciddi alerjik reaksiyonlara yol açabilir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Memorial Sloan Kettering Kanser Merkezi — About Herbs: Celery Seed
- Ballmer-Weber B.K. ve ark. (2002), Journal of Allergy and Clinical Immunology — Kereviz alerjisi ve çapraz reaksiyonlar
- Avrupa Parlamentosu ve Konsey Tüzüğü (AB) 1169/2011 — Zorunlu alerjen etiketlemesi
- EMA HMPC — Apii fructus (kereviz meyvesi) kamu açıklaması
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi