Kısaca
- Ispanak; K vitamini, folat, A vitamini öncüleri, lutein ve magnezyum bakımından zengin bir sebzedir.
- Ispanaktaki demir miktarı sanıldığı kadar yüksek değildir ve oksalat nedeniyle emilimi düşüktür.
- Yüksek oksalat içeriği nedeniyle böbrek taşı öyküsü olanlar ölçülü tüketmelidir.
- Bebek beslenmesinde nitrat içeriği nedeniyle dikkatli olunmalı; pişmiş ıspanak bekletilmemelidir.
| Bilimsel adı | Spinacia oleracea L. |
|---|---|
| Öne çıkan besinler | K vitamini, folat, A vitamini öncüleri (beta-karoten), lutein ve zeaksantin, magnezyum, potasyum |
| Dikkat edilecek bileşenler | Oksalat, nitrat |
| Saklama | Buzdolabında, birkaç gün içinde tüketilmeli |
Ispanak, Türk mutfağında yoğurtlu ıspanak, ıspanaklı börek, ıspanak yemeği ve salata olarak sevilen bir yeşilliktir. “Temel Reis” çizgi filmiyle güç kaynağı olarak ünlenen ıspanak gerçekten besleyicidir; ancak demir konusundaki ünü abartılıdır.
Besin değeri
Ispanak; K vitamini (çok yüksek), folat, A vitamini öncüsü beta-karoten, göz sağlığıyla ilişkili lutein ve zeaksantin, magnezyum, potasyum ve lif içerir. Düşük kalorilidir.
Demir efsanesi
Ispanağın “demir deposu” olduğu inancının, 19. yüzyılda yapılan bir ölçümde virgül hatası sonucu demir miktarının olduğundan on kat fazla kaydedildiği hikâyesine dayandığı sıkça anlatılır; bu hikâyenin kendisi de tartışmalıdır. Gerçek şu ki ıspanak orta düzeyde demir içerir; ancak bu demir hem olmayan demirdir ve ıspanaktaki oksalat nedeniyle emilimi düşüktür. Demir emilimini artırmak için ıspanağı limon, domates, biber gibi C vitamini kaynaklarıyla birlikte tüketmek faydalıdır (bkz. demir eksikliği).
Oksalat ve kalsiyum
Ispanak, en yüksek oksalat içeren sebzelerdendir. Oksalat kalsiyumla birleşerek hem kalsiyumun emilimini azaltır hem de yatkın kişilerde kalsiyum oksalat böbrek taşı oluşumuna katkıda bulunabilir. Bu nedenle ıspanak iyi bir kalsiyum kaynağı sayılmaz.
- Kalsiyum oksalat taşı öyküsü olanlar ıspanağı ölçülü tüketmeli ve diyetisyenle görüşmelidir.
- Ispanağı haşlayıp suyunu dökmek oksalatın bir kısmını azaltır.
- Yoğurt gibi kalsiyumdan zengin besinlerle birlikte tüketmek oksalatın bağırsakta bağlanmasına yardımcı olabilir.
- Yoğun ıspanak ve yeşil smoothie “kürleri”, oksalat nefropatisi (böbrek hasarı) vakalarıyla ilişkilendirilmiştir.
Nitrat ve bebekler
Ispanak doğal olarak nitrat biriktirir. Pişmiş ıspanağın oda sıcaklığında bekletilmesi veya defalarca ısıtılması nitratın nitrite dönüşümünü artırabilir. Küçük bebekler nitrite bağlı methemoglobinemiye daha duyarlıdır; ek gıda döneminde ıspanak yoğun ve sık verilmemeli, pişmiş ıspanak hemen tüketilmeli veya hızla soğutulup buzdolabında saklanmalıdır.
Varfarin
Ispanağın çok yüksek K vitamini içeriği nedeniyle varfarin kullananların ıspanak tüketimini bırakması değil, düzenli ve tutarlı tutması önemlidir (bkz. K vitamini).
Sık sorulan sorular
Ispanakta çok demir var mı?
Ispanak orta düzeyde demir içerir; ancak oksalat nedeniyle emilimi düşüktür. C vitamini kaynaklarıyla birlikte tüketmek emilimi artırır.
Böbrek taşı olan ıspanak yiyebilir mi?
Ispanak oksalattan zengindir; kalsiyum oksalat taşı öyküsü olanlar ölçülü tüketmeli ve diyetisyene danışmalıdır.
Pişmiş ıspanak tekrar ısıtılır mı?
Hızla soğutulup buzdolabında saklanan ıspanak yetişkinler için ısıtılabilir; bebeklere bekletilmiş ıspanak verilmemesi önerilir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- EFSA (2008/2017) — Sebzelerde nitrat değerlendirmeleri
- Ulusal Böbrek Vakfı (NKF) — Oksalat ve böbrek taşı
- TÜBİTAK / Türk Gıda Kompozisyon Veri Tabanı (TürKomp)
- ABD NIH Diyet Takviyeleri Ofisi — K vitamini bilgi notu
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi