Kısaca
- İnternette sağlık bilgisinin kalitesi büyük farklılık gösterir; bilgiyi yayımlayan kaynak, dayandığı kanıt, güncellik ve olası çıkar çatışmaları değerlendirilmelidir.
- “Doktorların sizden sakladığı”, “tek seferde kesin çözüm”, “yan etkisiz ve %100 doğal” gibi ifadeler önemli kırmızı bayraklardır.
- Ünlülerin, hekimlerin veya haber sitelerinin görselleri izinsiz kullanılarak hazırlanan sahte ürün reklamları yaygındır.
- Sağlık sorunlarınız için internetteki bilgileri hekiminizle konuşmak üzere kullanın; tanı ve tedavi kararlarını tek başınıza vermeyin.
| Güvenilir kaynak örnekleri | T.C. Sağlık Bakanlığı, TİTCK, Dünya Sağlık Örgütü, EMA, Cochrane, üniversite hastaneleri, uzmanlık dernekleri |
|---|---|
| Değerlendirme soruları | Kim yazdı? Neye dayanıyor? Ne zaman güncellendi? Ürün mü satıyor? Diğer güvenilir kaynaklarla uyumlu mu? |
| Kırmızı bayraklar | Mucize, kesin tedavi, gizli bilgi, aciliyet baskısı, yalnızca kişisel hikâyeler, yasal uyarı eksikliği |
| Şikâyet | Yanıltıcı sağlık reklamları için Reklam Kurulu, ürünler için ALO 174 ve TİTCK |
İnternet ve sosyal medya, sağlık bilgisine erişimi kolaylaştırırken yanlış ve yanıltıcı bilgilerin de hızla yayılmasına yol açmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü, salgınlar sırasında bilgi bolluğu ve yanlış bilginin yayılmasını “infodemi” olarak tanımlamıştır. Bu rehber, karşılaştığınız sağlık bilgisinin güvenilirliğini değerlendirmenize yardımcı olacak pratik ölçütler sunmaktadır.
Değerlendirme için temel sorular
- Kim yazdı? Yazarın adı ve uzmanlığı belirtilmiş mi? Kurumsal bir kaynak mı? “Hakkımızda” ve iletişim bilgileri var mı?
- Neye dayanıyor? İddialar bilimsel çalışmalara, resmi kılavuzlara veya uzman kuruluşlara dayandırılmış mı? Kaynaklar gösterilmiş ve kontrol edilebilir mi? (bkz. kanıt düzeyleri, bilimsel çalışma nasıl okunur)
- Ne zaman yazıldı? Bilgi güncel mi? Tıbbi öneriler zamanla değişebilir.
- Amacı ne? Sayfa bir ürün satıyor mu? Bağlantılar bir satış sayfasına mı yönlendiriyor? Sponsorlu içerik mi?
- Dengeli mi? Faydaların yanında riskler, yan etkiler ve belirsizlikler de anlatılıyor mu?
- Diğer kaynaklarla uyumlu mu? Aynı bilgi güvenilir kurumsal kaynaklarda da yer alıyor mu?
Kırmızı bayraklar
- “Mucize”, “devrim niteliğinde”, “kesin çözüm”, “tek seferde”, “%100 etkili” gibi ifadeler,
- “Doktorların/ilaç şirketlerinin sizden sakladığı gerçek” söylemi,
- “Tamamen doğal, hiç yan etkisi yok” iddiası (bkz. “doğal zararsızdır” yanılgısı),
- Bir ürünün çok farklı birçok hastalığa birden iyi geldiğinin iddia edilmesi,
- Yalnızca kişisel hikâyelere, “öncesi-sonrası” fotoğraflarına ve kullanıcı yorumlarına dayanma,
- “Stoklar tükeniyor”, “son 3 saat” gibi aciliyet baskısı,
- İlaçlarınızı bırakmanızı öneren içerikler,
- Kanser, diyabet, otizm gibi ciddi durumlar için “alternatif kesin tedavi” vaatleri,
- Bilimsel görünümlü ancak kontrol edilemeyen kaynaklar veya “X üniversitesinin çalışması” gibi belirsiz atıflar.
Sahte reklamlar ve “deepfake” içerikler
Sosyal medyada ünlü hekimlerin, televizyon programcılarının veya ünlü kişilerin görüntüleri ve sesleri izinsiz kullanılarak, hatta yapay zekâ ile taklit edilerek “mucize” zayıflama, diyabet, eklem veya potens ürünleri reklamları yapılmaktadır. Haber sitesi görünümündeki sahte sayfalar da sıkça kullanılır. Bu ürünlerin içerikleri belirsiz olabilir ve bazılarında gizli ilaç etken maddeleri saptanmıştır (bkz. gizli ilaç içeren ürünler). Bir ünlünün veya hekimin bir ürünü önerdiğini gördüğünüzde, o kişinin resmi hesaplarından ve güvenilir haber kaynaklarından doğrulayın.
Bilimsel çalışmalar ve haberler
“Bilim insanları kanserin tedavisini buldu” gibi haber başlıkları çoğu zaman hücre veya hayvan çalışmalarına dayanır ve insanlar için henüz geçerli değildir. Haberin dayandığı çalışmanın türüne, katılımcı sayısına ve sonuçların uzmanlarca nasıl değerlendirildiğine bakın (bkz. klinik çalışma fazları).
Yapay zekâ araçları
Yapay zekâ sohbet araçları sağlık bilgisine hızlı erişim sağlayabilir; ancak yanlış, eksik veya uydurma bilgiler (uydurma kaynaklar dahil) üretebilirler. Bu araçlardan aldığınız bilgileri güvenilir kaynaklardan doğrulayın ve kişisel sağlık kararlarınız için hekiminize danışın.
Güvenilir kaynak örnekleri
- T.C. Sağlık Bakanlığı ve bağlı genel müdürlükler,
- Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK),
- Tarım ve Orman Bakanlığı (gıda ve takviyeler),
- Dünya Sağlık Örgütü, Avrupa İlaç Ajansı (EMA), EFSA,
- Cochrane Kütüphanesi (sistematik derlemeler ve sade dil özetleri),
- Üniversite hastaneleri ve tıpta uzmanlık dernekleri.
Yanıltıcı içeriklerle karşılaştığınızda
- Paylaşmadan önce doğrulayın,
- Yanıltıcı sağlık reklamlarını Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu’na, şüpheli gıda ve takviyeleri ALO 174 Gıda Hattı’na, ilaç ve kozmetiklerle ilgili sorunları TİTCK’ye bildirebilirsiniz,
- Sosyal medya platformlarının şikâyet mekanizmalarını kullanın.
Not: Bu ölçütler, DISCERN ve HONcode gibi sağlık bilgisi kalite değerlendirme araçlarının ilkelerine dayanmaktadır.
Önemli: İnternette okuduğunuz bilgilere dayanarak reçeteli ilaçlarınızı bırakmayın, dozunu değiştirmeyin veya tanı koymayın. Acil belirtilerde internette araştırma yapmak yerine hemen 112’yi arayın. Bu site de dahil olmak üzere hiçbir internet kaynağı hekim muayenesinin yerini tutmaz (bkz. hekim randevusuna hazırlık).
Sık sorulan sorular
Sağlık bilgisinin güvenilir olup olmadığını nasıl anlarım?
Kaynağı, dayandığı kanıtı, güncelliğini, ürün satıp satmadığını ve diğer güvenilir kaynaklarla uyumunu kontrol edin.
“Mucize ürün” reklamlarına güvenilir mi?
Hayır. Mucize, kesin tedavi ve yan etkisiz iddiaları önemli kırmızı bayraklardır.
Yapay zekâ sağlık bilgisi için güvenilir mi?
Hızlı bilgi sağlayabilir ancak hata yapabilir; bilgileri doğrulayın ve hekiminize danışın.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Charnock D. ve ark. (1999), Journal of Epidemiology and Community Health — DISCERN: Tedavi seçeneklerine ilişkin yazılı tüketici sağlık bilgisinin kalitesini değerlendirme aracı
- Dünya Sağlık Örgütü — İnfodemi yönetimi: Yanlış bilgi ve dezenformasyonla mücadele
- Suarez-Lledo V., Alvarez-Galvez J. (2021), Journal of Medical Internet Research — Sosyal medyada sağlıkla ilgili yanlış bilginin yaygınlığı: Sistematik derleme
- T.C. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu — Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi