Gıda Boyaları ve Çocuklarda Hiperaktivite: Southampton Çalışması ve Etiket Uyarıları

Kısaca

  • 2007’de yayımlanan Southampton çalışması, bazı yapay renklendiricilerin ve sodyum benzoatın genel çocuk popülasyonunda hiperaktif davranışı küçük ölçüde artırabileceğini göstermiştir.
  • Avrupa Birliği, bu altı renklendiriciyi içeren gıdalara “çocuklarda aktivite ve dikkat üzerine olumsuz etkileri olabilir” uyarısını zorunlu kılmıştır.
  • Gıda boyalarının DEHB’ye neden olduğu gösterilmemiştir; ancak bazı çocuklar daha duyarlı olabilir.
  • Renkli şekerlemeler, içecekler ve atıştırmalıkların azaltılması genel sağlık açısından da faydalıdır.
Southampton renklendiricileri Gün batımı sarısı (E110), kinolin sarısı (E104), karmoisin (E122), alüra kırmızısı (E129), tartrazin (E102), ponso 4R (E124)
AB uyarı ifadesi “…çocuklarda aktivite ve dikkat üzerinde olumsuz etkileri olabilir.”
Mevzuat AB Tüzüğü 1333/2008 Ek V; Türk Gıda Kodeksi

Yapay gıda renklendiricileri, şekerlemeler, gazlı içecekler, jöleler, dondurmalar ve atıştırmalıklarda ürünleri çekici hale getirmek için kullanılır. 1970’lerden beri bazı ebeveynler ve araştırmacılar, bu boyaların çocuklarda hiperaktiviteye yol açabileceğini öne sürmüştür.

Southampton çalışması

İngiltere Gıda Standartları Ajansı tarafından finanse edilen ve 2007’de The Lancet’te yayımlanan randomize, çift kör, plasebo kontrollü çalışmada (McCann ve ark.), 3 ve 8–9 yaşlarındaki çocuklara altı yapay renklendirici ve sodyum benzoat (bir koruyucu) içeren karışımlar veya plasebo verilmiştir. Karışımları alan çocuklarda hiperaktif davranışlarda küçük ama istatistiksel olarak anlamlı bir artış gözlenmiştir. Bu etki, DEHB tanısı olmayan genel çocuk popülasyonunda görülmüştür.

Düzenlemeler

  • EFSA, çalışmanın kanıtlarını sınırlı bulmuş ve bu maddeler için ADI değerlerini değiştirmemiş; ancak bazı renklendiricilerin ADI değerlerini başka nedenlerle düşürmüştür.
  • Avrupa Birliği, 2010’dan itibaren bu altı renklendiriciyi içeren gıdaların etiketinde “çocuklarda aktivite ve dikkat üzerinde olumsuz etkileri olabilir” uyarısının bulunmasını zorunlu kılmıştır. Türkiye’de de benzer etiketleme düzenlemesi mevcuttur.
  • Birçok üretici bu renklendiricileri doğal renklendiricilerle (pancar kırmızısı, paprika ekstresi, kurkumin vb.) değiştirmiştir.
  • ABD’de Kaliforniya eyaleti, 2024’te okullarda bazı yapay boyaları içeren gıdaların satışını kısıtlayan yasa çıkarmıştır.

Kanıt düzeyi: Sınırlı-orta. Küçük bir etki gösterilmiştir; tüm çocuklar aynı şekilde etkilenmez.

DEHB ve diyet

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), güçlü genetik temeli olan nörogelişimsel bir durumdur; gıda boyalarının DEHB’ye neden olduğu gösterilmemiştir. Bazı meta-analizler, DEHB’li çocukların bir kısmında yapay renklendiricileri çıkarmanın belirtilerde küçük iyileşmeler sağlayabileceğini bildirmiştir. İngiltere NICE, DEHB tedavisinde rutin eliminasyon diyetlerini önermemekte; ancak ebeveynlerin belirli besinlerle belirtilerin arttığını gözlemlemesi halinde diyetisyen eşliğinde değerlendirme yapılabileceğini belirtmektedir. DEHB tanısı ve tedavisi çocuk-ergen psikiyatristi tarafından yapılmalıdır.

Pratik öneriler

  • Etiketlerde Southampton renklendiricileri ve uyarı ifadesini kontrol edin (bkz. etiket okuma, katkı maddeleri),
  • Renkli şekerlemeleri, jöleleri, gazlı içecekleri ve enerji içeceklerini sınırlayın; bu ürünler aynı zamanda yüksek şeker içerir,
  • Çocuğunuzun belirli bir gıdadan sonra davranışlarının değiştiğini düşünüyorsanız gözlemlerinizi not edin ve hekiminizle paylaşın.

Önemli: Gıda boyalarını kesmek, DEHB tanısı almış bir çocuğun kanıtlanmış tedavisinin yerine geçmez. Dikkat ve davranış sorunları okul başarısını ve aile yaşamını etkiliyorsa çocuk doktoru veya çocuk-ergen psikiyatristine başvurun (bkz. okul çağı beslenme).

Sık sorulan sorular

Gıda boyaları hiperaktivite yapar mı?

Southampton çalışmasında bazı renklendiricilerin hiperaktif davranışı küçük ölçüde artırabileceği gösterilmiştir.

Gıda boyaları DEHB’ye neden olur mu?

Hayır. DEHB’ye neden olduğu gösterilmemiştir; ancak bazı çocuklar daha duyarlı olabilir.

Hangi boyalar için uyarı etiketi zorunlu?

E102, E104, E110, E122, E124 ve E129 içeren gıdalarda AB’de uyarı zorunludur.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • McCann D. ve ark. (2007), The Lancet — Gıda katkı maddeleri ve 3 ile 8–9 yaş çocuklarda hiperaktif davranış: Randomize çalışma
  • EFSA ANS Panel (2009) — Southampton renklendiricilerinin yeniden değerlendirilmesi
  • Avrupa Parlamentosu ve Konsey Tüzüğü (AT) 1333/2008 Ek V — Uyarı etiketi zorunluluğu
  • İngiltere NICE (NG87) — DEHB tanı ve yönetimi kılavuzu

Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi

Yukarı Çık