Kısaca
- Elleri sabun ve suyla doğru şekilde yıkamak, ishal ve solunum yolu enfeksiyonlarını önlemede en etkili ve en ucuz yöntemlerden biridir.
- Dünya Sağlık Örgütü, ellerin tüm yüzeylerinin en az 20–30 saniye sabunla ovulmasını önermektedir.
- Alkol bazlı el dezenfektanları (en az %60 alkol) sabun-su olmadığında etkili bir alternatiftir; ancak gözle görülür kirde ve norovirüs gibi bazı mikroplara karşı yeterli değildir.
- Antibakteriyel sabunların normal sabundan daha etkili olduğu gösterilmemiştir; ABD FDA 2016’da triklosan gibi bazı maddeleri bu ürünlerde yasaklamıştır.
| Süre | Sabunla en az 20 saniye ovma (toplam 40–60 saniye) |
|---|---|
| Dezenfektan | En az %60 alkol içeren ürün; 20–30 saniye kuruyana kadar ovma |
| Ne zaman | Tuvalet sonrası, yemek hazırlamadan ve yemekten önce, bebek bezi değiştirdikten sonra, öksürük-hapşırık sonrası, hasta bakımı, hayvanlara dokunduktan sonra |
| Dezenfektanın yetersiz olduğu durumlar | Gözle görülür kir ve yağ, norovirüs, Clostridioides difficile sporları, kimyasallar |
El hijyeni, enfeksiyon hastalıklarının yayılmasını önlemede en basit ve en etkili yöntemlerden biridir. 19. yüzyılda Macar hekim Ignaz Semmelweis, doktorların doğumhaneye girmeden önce ellerini klorlu suyla yıkamalarının lohusa ateşinden ölümleri belirgin şekilde azalttığını göstermiş, ancak döneminde ciddiye alınmamıştı. Bugün el hijyeni, halk sağlığının temel taşlarından biri olarak kabul edilmektedir.
Neden önemli?
Elleriyle yüzüne, ağzına, burnuna ve gözlerine sık sık dokunan insanlar, ellerindeki mikroorganizmaları kolayca vücuda alabilir veya başkalarına ve yüzeylere bulaştırabilir. Sistematik derlemeler, toplumda el yıkamanın ishal hastalıklarını yaklaşık üçte bir oranında, solunum yolu enfeksiyonlarını ise yaklaşık beşte bir oranında azaltabildiğini göstermiştir.
Ne zaman el yıkanmalı?
- Tuvaleti kullandıktan sonra,
- Yemek hazırlamadan önce, sırasında ve sonrasında (özellikle çiğ et, tavuk, yumurta ve balıkla temastan sonra),
- Yemek yemeden önce,
- Bebek bezi değiştirdikten veya çocuğun tuvalet temizliğini yaptıktan sonra,
- Burnu sildikten, öksürdükten veya hapşırdıktan sonra,
- Hasta bir kişiye bakım verdikten önce ve sonra,
- Yara bakımından önce ve sonra,
- Hayvanlara, hayvan yemlerine veya dışkılarına dokunduktan sonra,
- Çöpe dokunduktan sonra,
- Eve geldiğinizde ve toplu taşıma kullandıktan sonra.
Doğru el yıkama tekniği
- Elleri temiz akan suyla ıslatın (ılık veya soğuk),
- Elleri tamamen kaplayacak kadar sabun alın,
- Avuç içlerini birbirine sürtün,
- Sağ avuç içiyle sol elin sırtını, parmaklar birbirinin arasına geçecek şekilde ovun ve tersini yapın,
- Avuç içleri birbirine bakacak şekilde parmak aralarını ovun,
- Parmak sırtlarını karşı avuç içine sürtün,
- Başparmakları diğer elin avucunda döndürerek ovun,
- Parmak uçlarını ve tırnakları karşı avuç içinde dairesel hareketlerle ovun,
- Bileklerinizi de ovun,
- Bol suyla durulayın,
- Temiz bir havlu veya kâğıt havluyla kurulayın; mümkünse musluğu kâğıt havluyla kapatın.
Sabunla ovma süresi en az 20 saniye olmalıdır (“İyi ki doğdun” şarkısını iki kez söyleme süresi kadar).
Sabun-su mu, el dezenfektanı mı?
- Sabun ve su: Kirleri, yağları ve mikropların çoğunu fiziksel olarak uzaklaştırır; her durumda tercih edilen yöntemdir.
- Alkol bazlı el dezenfektanları: En az %60 alkol içeren ürünler, sabun ve suya erişim olmadığında birçok bakteri ve virüse karşı etkilidir. Avuç içine yeterli miktarda alınıp eller kuruyana kadar (20–30 saniye) ovulmalıdır.
- Dezenfektanların yetersiz kaldığı durumlar: Eller gözle görülür şekilde kirli veya yağlıysa; norovirüs (mide-bağırsak virüsü) ve C. difficile sporları gibi bazı mikroorganizmalara karşı; kimyasal maddelerle temastan sonra (bkz. akut ishal).
- El dezenfektanları alev alabilir ve yutulduğunda, özellikle çocuklarda, alkol zehirlenmesine yol açabilir; çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır. Metanol içeren sahte ürünlere karşı dikkatli olun.
Antibakteriyel sabunlar
ABD FDA, 2016’da triklosan ve triklokarban dahil 19 antibakteriyel maddenin evde kullanılan sabunlarda kullanımını, normal sabundan daha etkili olduklarının kanıtlanamaması ve olası uzun vadeli riskler (antimikrobiyal direnç, hormonal etkiler) nedeniyle yasaklamıştır. Günlük kullanımda normal sabun yeterlidir.
Sık el yıkama ve cilt
Sık el yıkama ve dezenfektan kullanımı cildi kurutabilir ve el egzamasına yol açabilir. Ilık su kullanmak, elleri nazikçe kurulamak ve gün içinde (özellikle yatmadan önce) kokusuz nemlendirici sürmek cilt bariyerini korur (bkz. egzama). Nemlendirici içeren dezenfektanlar daha az kurutucu olabilir.
Ev ve mutfak hijyeni
Mutfak süngerleri, bez ve havlular sık değiştirilmeli ve yüksek sıcaklıkta yıkanmalıdır. Çiğ et ve sebze için ayrı kesme tahtaları kullanılmalıdır (bkz. evde gıda saklama, gıda zehirlenmesi). Günlük ev temizliğinde aşırı dezenfektan kullanımı genellikle gerekli değildir; çamaşır suyu ve diğer temizlik kimyasalları birbirleriyle karıştırılmamalıdır (zehirli gaz oluşabilir).
Kanıt düzeyi: El yıkamanın enfeksiyonları azalttığı yönünde orta-güçlü kanıt.
Dikkat: El dezenfektanı veya temizlik ürünü yutulması durumunda 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni arayın. Çamaşır suyu ile tuz ruhu, amonyak veya diğer temizlik ürünlerinin karıştırılması sonucu oluşan gazı soluduysanız temiz havaya çıkın ve nefes darlığı varsa 112’yi arayın. Ellerde çatlak, kanama veya kaşıntılı kabarcıklar geçmiyorsa dermatoloğa başvurun.
Sık sorulan sorular
Eller kaç saniye yıkanmalı?
Sabunla en az 20 saniye ovulmalıdır.
El dezenfektanı sabun kadar etkili mi?
Sabun ve su yokken etkili bir alternatiftir; ancak gözle görülür kir ve norovirüs gibi bazı mikroplara karşı yeterli değildir.
Antibakteriyel sabun daha mı iyi?
Hayır. Normal sabundan daha etkili olduğu gösterilmemiştir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Dünya Sağlık Örgütü (2009) — Sağlık hizmetlerinde el hijyeni kılavuzu ve “El hijyeni nasıl yapılır” önerileri
- Ejemot-Nwadiaro R.I. ve ark. (2021), Cochrane — İshali önlemek için el yıkama tanıtımı
- ABD FDA (2016) — Tüketici antiseptik yıkama ürünlerine ilişkin nihai kural (triklosan yasağı)
- ABD CDC — El yıkama: Ne zaman ve nasıl yapılmalı
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi