Kısaca
- Bir kase (yaklaşık 150 g) çilek, yaklaşık 50 kcal ve günlük C vitamini ihtiyacının tamamına yakınını sağlar.
- Çilek, kırmızı rengini veren antosiyaninler açısından zengindir; gözlemsel çalışmalarda kalp-damar riskinde azalmayla ilişkilendirilmiştir.
- Çilek bazı kişilerde histamin salınımına bağlı kaşıntı ve kızarıklık yapabilir; gerçek alerji daha nadirdir.
- Akan su altında yıkamak yüzeydeki pestisit kalıntılarını ve toprak kirlerini azaltır.
| Bilimsel ad | Fragaria × ananassa |
|---|---|
| Familya | Rosaceae |
| Besin içeriği (100 g) | ~32 kcal, ~8 g karbonhidrat, ~2 g lif, ~59 mg C vitamini, folat, manganez |
| Önemli bileşenler | Antosiyaninler (pelargonidin), ellajik asit, kuersetin |
| Glisemik indeks | Düşük (~40) |
Çilek, ilkbaharın müjdecisi olarak bilinen, Türkiye’de özellikle Mersin (Silifke), Aydın, Antalya, Bursa ve Manisa’da yetiştirilen sevilen bir meyvedir. Türkiye, dünyanın önemli çilek üreticilerinden biridir. Düşük enerjisi ve yüksek besin yoğunluğuyla sağlıklı beslenmenin lezzetli bir parçasıdır.
Besin değeri
Çilek; C vitamini, folat, manganez, potasyum ve lif içerir. 100 gram çilek, portakaldan daha fazla C vitamini sağlayabilir. Kırmızı renk, antosiyanin adı verilen polifenollerden kaynaklanır. Ayrıca ellajik asit ve kuersetin gibi bileşikler içerir.
Sağlık çalışmaları
- Kalp-damar sağlığı: Hemşirelerle yapılan büyük bir gözlemsel çalışmada (Cassidy ve ark., 2013), haftada üç porsiyondan fazla çilek ve yaban mersini tüketen genç ve orta yaşlı kadınlarda kalp krizi riskinin daha düşük olduğu bildirilmiştir. Küçük randomize çalışmalarda kolesterol ve iltihap göstergelerinde sınırlı iyileşmeler görülmüştür.
- Kan şekeri: Düşük glisemik indeksi ve lif içeriği nedeniyle çilek, diyabet hastaları için porsiyon kontrolüyle uygun bir meyve seçeneğidir.
- Bilişsel işlev: Gözlemsel çalışmalarda yüksek çilek ve yaban mersini tüketimi yaşlılarda daha yavaş bilişsel gerileme ile ilişkilendirilmiştir; nedensellik kanıtlanmamıştır (bkz. yaban mersini).
Kanıt düzeyi: Sınırlı-orta (gözlemsel). Çeşitli sebze ve meyvelerden oluşan beslenmenin bir parçası olarak değerlidir.
Alerji ve histamin
Çilek, bazı kişilerde ağız çevresinde kızarıklık, kaşıntı ve kurdeşene yol açabilir. Bu reaksiyonların bir kısmı gerçek alerji değil, çileğin vücutta histamin salınımını tetiklemesiyle ilişkilidir. Huş poleni alerjisi olanlarda oral alerji sendromu görülebilir. Gerçek çilek alerjisi daha nadirdir; ancak ciddi reaksiyonlar mümkündür. Bebeklerde ek gıdaya geçişte çilek, diğer besinler gibi küçük miktarlarla denenebilir; ailede ciddi besin alerjisi veya bebekte şiddetli egzama varsa hekime danışılmalıdır (bkz. ek gıdaya geçiş).
Pestisit kalıntıları ve yıkama
Çilek, yere yakın yetişmesi ve ince kabuğu nedeniyle pestisit kalıntıları ve toprak kaynaklı mikroorganizmalar açısından dikkat edilmesi gereken meyveler arasındadır. Tarım ve Orman Bakanlığı gıdalardaki kalıntıları denetler. Evde yapılabilecekler:
- Çilekleri yemeden hemen önce, saplarıyla birlikte akan soğuk su altında yıkamak (sapı yıkamadan önce koparmak suyun meyveye girmesine neden olur),
- Sirke veya karbonatlı suda bekletmenin ek faydası sınırlıdır; bol suyla durulamak önemlidir,
- Deterjan veya sabunla yıkamamak.
Saklama
Çilek çabuk bozulan bir meyvedir. Yıkanmadan, buzdolabında havalandırılan bir kapta saklanmalı ve 2–3 gün içinde tüketilmelidir. Küflenmiş çileklerin bulunduğu kaptaki diğer meyveler de dikkatle kontrol edilmelidir. Dondurulmuş çilek de besin değerini büyük ölçüde korur.
Dikkat: Böbrek taşı (kalsiyum oksalat) öyküsü olanlar, çileğin orta düzeyde oksalat içerdiğini bilmelidir. Varfarin kullananlarda çilek genellikle sorun oluşturmaz. Besin tükettikten sonra dudak-dil şişliği, nefes darlığı veya bayılma hissi olursa 112’yi arayın.
Sık sorulan sorular
Çilek diyabet hastaları için uygun mu?
Düşük glisemik indeksi ve lif içeriği nedeniyle porsiyon kontrolüyle tüketilebilir.
Çilek alerjisi yaygın mı?
Çileğe bağlı kızarıklık ve kaşıntı sık görülür; bunların bir kısmı histamin salınımıyla ilişkilidir. Gerçek alerji daha nadirdir.
Çilek nasıl yıkanmalı?
Yemeden hemen önce, saplarıyla birlikte akan soğuk su altında yıkanmalıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Cassidy A. ve ark. (2013), Circulation — Antosiyanin alımı ve genç-orta yaşlı kadınlarda miyokard enfarktüsü riski
- Basu A. ve ark. (2014), Nutrition Research — Çileğin kalp-metabolik risk faktörleri üzerine etkileri: Derleme
- Tarım ve Orman Bakanlığı — Gıdalarda pestisit kalıntı denetimleri
- TürKomp — Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı (çilek)
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi