Kısaca
- Bakır, demir metabolizması, kan yapımı, bağışıklık ve sinir sistemi için gerekli bir eser mineraldir.
- Dengeli beslenmeyle eksiklik nadirdir; ancak uzun süreli yüksek doz çinko takviyesi ciddi bakır eksikliğine yol açabilir.
- Kalaysız bakır kaplarda asitli yiyecek ve içeceklerin bekletilmesi bakır zehirlenmesine neden olabilir.
- Wilson hastalığı, bakırın vücutta biriktiği kalıtsal bir hastalıktır; bu hastalar bakır takviyesi ve bakırdan zengin besinlerden kaçınmalıdır.
| Yetişkin için yeterli alım (EFSA) | Erkek 1,6 mg/gün; kadın 1,3 mg/gün |
|---|---|
| Üst sınır (EFSA, 2023) | Yetişkinlerde günde 5 mg |
| Başlıca kaynaklar | Sakatat (karaciğer), kabuklu deniz ürünleri, kuruyemişler, tohumlar, baklagiller, tam tahıllar, kakao |
| Düzenleyici durum | Takviyelerde kullanımı mevzuatla sınırlı |
Bakır, vücutta küçük miktarlarda bulunan ancak birçok hayati enzimin yapısında yer alan bir eser mineraldir. Demirin taşınması ve kullanılması, kırmızı kan hücrelerinin üretimi, bağ dokusunun (kolajen ve elastin) yapımı, melanin pigmentinin oluşumu, sinir sisteminin işleyişi ve bağışıklık sistemi için gereklidir.
Ne kadar gereklidir?
EFSA, yeterli bakır alımını yetişkin erkekler için günde 1,6 mg, kadınlar için 1,3 mg olarak belirlemiştir. 2023’te güncellenen değerlendirmede tolere edilebilir üst alım düzeyi yetişkinler için günde 5 mg olarak belirlenmiştir.
Besin kaynakları
Dana ve kuzu karaciğeri çok yüksek miktarda bakır içerir. Midye, istiridye gibi kabuklu deniz ürünleri, fındık, ceviz, kaju, susam ve tahin, ayçiçeği çekirdeği, mercimek ve nohut, karabuğday, bitter çikolata ve kakao da iyi kaynaklardır (bkz. tahin, kakao).
Eksiklik
Bakır eksikliği nadirdir ancak ciddi sonuçlar doğurabilir: Kansızlık (demir tedavisine yanıt vermeyen), beyaz kan hücrelerinde azalma (nötropeni), kemik zayıflığı ve omurilik hasarına bağlı yürüme bozukluğu, uyuşma ve denge kaybı (B12 eksikliğini taklit edebilir). Başlıca nedenler:
- Yüksek doz çinko: Uzun süreli yüksek doz çinko takviyesi veya çinko içeren diş protezi yapıştırıcılarının aşırı kullanımı, bağırsakta bakır emilimini engeller (bkz. çinko).
- Mide ameliyatları (özellikle obezite cerrahisi),
- Çölyak gibi emilim bozuklukları,
- Uzun süreli damardan beslenme.
Önemli: Yüksek doz çinko takviyesi kullanırken kansızlık, sık enfeksiyonlar, ellerde ve ayaklarda uyuşma, yürüme güçlüğü veya denge kaybı gelişirse hekime başvurun. Sinir hasarı kalıcı olabilir; erken tanı önemlidir.
Fazlalık ve zehirlenme
- Bakır kaplar: Türk mutfağında geleneksel olan bakır kaplar mutlaka kalaylı olmalıdır. Kalayı aşınmış bakır kaplarda ayran, sirke, limon, salça ve turşu gibi asitli yiyeceklerin pişirilmesi veya bekletilmesi bakırın yiyeceğe geçmesine ve bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishal ile seyreden akut bakır zehirlenmesine yol açabilir.
- Bakır borulu su: Asidik suyun bakır borularda uzun süre beklemesi bakır düzeyini artırabilir; sabahları ilk suyun bir süre akıtılması önerilir.
- Takviyeler: Yüksek doz bakır takviyeleri karaciğer hasarına yol açabilir.
Wilson hastalığı
Wilson hastalığı, bakırın karaciğer, beyin ve diğer organlarda biriktiği kalıtsal bir hastalıktır. Karaciğer hastalığı, titreme, konuşma ve yutma güçlüğü, psikiyatrik belirtiler ve gözde karakteristik halka (Kayser-Fleischer halkası) ile kendini gösterebilir. Akraba evliliklerinin daha sık olduğu toplumlarda daha sık görülebilir. Tanı ve tedavi uzman hekim tarafından yapılır; hastalar ömür boyu ilaç kullanır ve bakırdan zengin besinleri sınırlar.
Bakır bilezikler
Bakır bileziklerin eklem ağrısı veya romatizmayı hafiflettiği iddiası, randomize kontrollü çalışmalarda desteklenmemiştir; plasebodan farklı bulunmamıştır.
Sık sorulan sorular
Bakır eksikliği neden olur?
Nadirdir; en sık nedenler uzun süreli yüksek doz çinko kullanımı, mide ameliyatları ve emilim bozukluklarıdır.
Bakır kapta yemek pişirmek güvenli mi?
Kalaylı bakır kaplar güvenlidir; kalayı aşınmış kaplarda asitli yiyecekler pişirilmemeli ve bekletilmemelidir.
Bakır bilezik romatizmaya iyi gelir mi?
Randomize çalışmalarda plasebodan farklı bir etki gösterilmemiştir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- EFSA NDA Panel (2015) — Bakır için diyet referans değerleri
- EFSA Scientific Committee (2023) — Bakırın sağlığa dayalı kılavuz değerinin yeniden değerlendirilmesi
- Richmond S.J. ve ark. (2013), PLoS ONE — Romatoid artritte bakır bilezik ve manyetik bileklik: RCT
- ABD NIH ODS — Bakır bilgi notu
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi