Kısaca
- Aftlar, ağız içinde yuvarlak veya oval, beyaz-sarı tabanlı, kırmızı kenarlı, ağrılı yaralardır ve bulaşıcı değildir.
- Çoğu küçük aft 1–2 hafta içinde iz bırakmadan kendiliğinden iyileşir.
- Sık tekrarlayan aftlarda demir, B12 ve folat eksikliği, çölyak hastalığı ve Behçet hastalığı araştırılabilir.
- Üç haftadan uzun süren, ağrısız, sertleşmiş veya büyüyen ağız yaraları ağız kanseri açısından değerlendirilmelidir.
| Küçük (minör) aft | 1 cm’den küçük, 7–14 günde iz bırakmadan iyileşir; en sık tip |
|---|---|
| Büyük (majör) aft | 1 cm’den büyük, haftalarca sürebilir, iz bırakabilir |
| Herpetiform aft | Çok sayıda iğne başı büyüklüğünde yara; uçukla karıştırılmamalıdır |
| Uyarıcı bulgu | 3 haftadan uzun süren veya tipik olmayan yara |
Aft (tekrarlayan aftöz stomatit), ağız içindeki en sık görülen yara türüdür. Genellikle yanak içi, dudak içi, dil ve ağız tabanı gibi hareketli mukoza bölgelerinde çıkar. Yemek yeme ve konuşmayı zorlaştıracak kadar ağrılı olabilir. Aftlar uçuktan farklıdır: Uçuk virüs kaynaklı ve bulaşıcıdır, genellikle dudak dışında çıkar; aftlar ise bulaşıcı değildir (bkz. uçuk).
Nedenler ve tetikleyiciler
Aftların kesin nedeni bilinmemekle birlikte bağışıklık sisteminin ağız mukozasına verdiği bir tepki olduğu düşünülmektedir. Ailesel yatkınlık sıktır. Tetikleyici olabilecek etkenler:
- Ağız içinde küçük travmalar (yanağı ısırma, sert fırçalama, diş teli, keskin dişler),
- Stres ve uykusuzluk,
- Hormonal değişiklikler (bazı kadınlarda adet dönemiyle ilişkili),
- Sodyum lauril sülfat (SLS) içeren diş macunları (bazı kişilerde),
- Bazı besinler: asitli meyveler, domates, çikolata, kuruyemiş, baharatlı yiyecekler (kişiden kişiye değişir),
- Sigarayı bırakma (bazı kişilerde geçici artış).
Altta yatan hastalıklar
Sık tekrarlayan, büyük veya iyileşmesi geciken aftlarda şu durumlar araştırılabilir:
- Demir, B12 vitamini ve folat eksikliği (bkz. B12 vitamini, kansızlık),
- Çölyak hastalığı ve inflamatuvar bağırsak hastalıkları,
- Behçet hastalığı: Türkiye, Behçet hastalığının dünyada en sık görüldüğü ülkedir. Tekrarlayan ağız aftlarına genital yaralar, göz iltihabı, ciltte sivilce benzeri döküntüler veya damar tıkanıklıkları eşlik ediyorsa romatoloji değerlendirmesi gerekir.
- HIV ve diğer bağışıklık sorunları,
- Bazı ilaçlar (NSAİİ’ler, beta-blokerler, nikorandil gibi).
Tedavi
Amaç ağrıyı azaltmak, iyileşmeyi hızlandırmak ve tekrarları seyrekleştirmektir.
- Ağrı kesici gargaralar ve jeller: Eczanede bulunan lokal anestezikli (lidokain, benzidamin) ürünler yemek öncesi ağrıyı azaltabilir.
- Antiseptik gargaralar: Klorheksidin gargarası ikincil enfeksiyonu önleyebilir ve iyileşmeye yardımcı olabilir.
- Kortikosteroidli ağız preparatları: Hekim veya diş hekimi tarafından önerilebilir; erken dönemde uygulandığında iyileşmeyi hızlandırabilir.
- Ağır vakalar: Sık ve şiddetli aftlarda sistemik tedaviler uzman tarafından düzenlenebilir.
- Eksikliklerin tedavisi: Kan testlerinde saptanan vitamin veya mineral eksiklikleri tedavi edilmelidir.
Evde bakım ve doğal yöntemler
- Yumuşak diş fırçası kullanmak, SLS içermeyen diş macunu denemek,
- Aft döneminde asitli, baharatlı ve sert yiyeceklerden kaçınmak,
- Tuzlu su veya karbonatlı su gargarası: Geçici rahatlama sağlayabilir; bilimsel kanıtı sınırlıdır.
- Bal: Küçük çalışmalarda ağrı ve iyileşme süresinde azalma bildirilmiştir; kanıt kalitesi düşüktür. Bir yaşından küçük bebeklere bal verilmemelidir (bkz. bal).
- Aloe vera jeli, papatya ve meyan kökü gargaraları: Bazı küçük çalışmalar vardır; güvenilir sonuç için yetersizdir.
- Aftın üzerine limon, sirke, alkol, aspirin tableti veya karbonat tozu sürmek dokuyu tahriş edebilir ve önerilmez.
Kanıt düzeyi: Lokal kortikosteroidler ve antiseptikler için orta; doğal yöntemler için sınırlı.
Ne zaman hekime başvurmalı? Üç haftadan uzun süren veya büyüyen yara, ağrısız ve sertleşmiş yara, kırmızı veya beyaz plak, ağızda açıklanamayan kanama, boyunda şişlik, yutma güçlüğü, yüksek ateş, sık ve şiddetli tekrarlayan aftlar ya da genital yara veya göz iltihabıyla birlikte aftlar varsa hekime veya diş hekimine başvurun. Özellikle sigara ve alkol kullananlarda iyileşmeyen ağız yaraları ağız kanseri açısından değerlendirilmelidir.
Sık sorulan sorular
Aft bulaşıcı mıdır?
Hayır. Aftlar bulaşıcı değildir; uçuk ise virüs kaynaklıdır ve bulaşıcıdır.
Aft kaç günde geçer?
Küçük aftlar genellikle 7–14 gün içinde iz bırakmadan iyileşir.
Sık aft çıkması neyin belirtisi olabilir?
Demir, B12 ve folat eksikliği, çölyak hastalığı veya Behçet hastalığı gibi durumlar araştırılabilir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- İngiltere NICE CKS — Aftöz ağız ülseri
- Brocklehurst P. ve ark. (2012), Cochrane — Tekrarlayan aftöz stomatitte sistemik müdahaleler
- Uluslararası Behçet Hastalığı Çalışma Grubu (ICBD, 2014) — Behçet hastalığı uluslararası sınıflama ölçütleri
- Edgar N.R. ve ark. (2017), Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology — Tekrarlayan aftöz stomatit: Derleme
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi