Kısaca
- A vitamini; görme, bağışıklık sistemi, cilt ve hücre gelişimi için gereklidir.
- Hayvansal besinlerde hazır A vitamini (retinol), bitkisel besinlerde ise vücutta A vitaminine dönüşebilen karotenoidler bulunur.
- Hamilelikte yüksek doz retinol, bebekte doğumsal anomali riskini artırır; karaciğer ve A vitamini takviyeleri dikkat gerektirir.
- Sigara içenlerde yüksek doz beta-karoten takviyesinin akciğer kanseri riskini artırdığı büyük çalışmalarda gösterilmiştir.
| Diğer adları | Retinol, retinil esterleri; öncüsü beta-karoten |
|---|---|
| Türü | Yağda çözünen vitamin |
| Başlıca kaynaklar | Karaciğer, yumurta sarısı, süt ürünleri, balık; havuç, tatlı patates, ıspanak, kabak, kayısı (karotenoidler) |
| Yetişkin referans alım (EFSA) | Erkek yaklaşık 750, kadın 650 µg RE/gün |
| Üst sınır (retinol, yetişkin) | 3.000 µg/gün |
A vitamini, adını keşfedilen ilk vitaminlerden biri olmasından alır. Gece görmesinden bağışıklık sistemine, cilt ve mukozaların sağlığından embriyonun gelişimine kadar birçok hayati süreçte görev alır. Hem eksikliği hem de fazlası sağlık sorunlarına yol açabildiği için dengeli alınması gereken bir vitamindir.
Görevleri
- Görme: Retinadaki ışığa duyarlı pigmentin (rodopsin) yapısında bulunur; özellikle loş ışıkta görme için gereklidir.
- Bağışıklık: Mukozaların bütünlüğünü ve bağışıklık hücrelerinin işlevini destekler.
- Hücre gelişimi: Hücrelerin farklılaşmasında ve embriyonun gelişiminde rol oynar.
- Cilt: Cilt hücrelerinin yenilenmesinde görevlidir.
Retinol ve karotenoidler
Retinol (hazır A vitamini) hayvansal besinlerde bulunur ve doğrudan kullanılır. Beta-karoten gibi bazı karotenoidler ise bitkisel besinlerde bulunur ve vücut ihtiyaç duydukça bunları A vitaminine dönüştürür. Bu dönüşüm kontrollü olduğu için besinlerden alınan beta-karoten A vitamini zehirlenmesine yol açmaz; ancak çok yüksek miktarda havuç tüketimi ciltte zararsız bir sararmaya (karotenemi) neden olabilir.
Eksiklik
A vitamini eksikliği, gelişmekte olan ülkelerde çocuklarda önlenebilir körlüğün önde gelen nedenidir ve enfeksiyonlara yatkınlığı artırır. Gelişmiş ülkelerde nadirdir; ancak yağ emilim bozuklukları (kistik fibroz, çölyak, bazı bağırsak ameliyatları), karaciğer hastalıkları ve çok kısıtlı beslenme eksikliğe yol açabilir. İlk belirtiler arasında gece körlüğü ve göz kuruluğu sayılabilir.
Aşırı alım (hipervitaminoz A)
Yüksek doz retinol takviyeleri veya düzenli olarak büyük miktarlarda karaciğer tüketimi A vitamini zehirlenmesine yol açabilir. Belirtiler arasında baş ağrısı, bulantı, baş dönmesi, ciltte soyulma, kemik ağrısı ve karaciğer hasarı vardır. Uzun süreli yüksek alım kemik yoğunluğunu azaltarak kırık riskini artırabilir.
Hamilelik: Hamilelikte yüksek doz retinol, bebekte doğumsal anomali riskini artırır. Hamile veya hamilelik planlayan kadınlar retinol içeren takviyeleri hekim önerisi olmadan kullanmamalı, karaciğer ve karaciğer ürünlerini (ör. ciğer, balık karaciğeri yağı) sık ve yüksek miktarda tüketmemelidir. Ağızdan kullanılan bazı akne ilaçları (izotretinoin) da A vitamini türevidir ve hamilelikte kesinlikle kullanılmaz.
Beta-karoten takviyeleri ve sigara
Finlandiya’da yapılan ATBC ve ABD’de yapılan CARET çalışmalarında, sigara içenlerde ve asbeste maruz kalmış kişilerde yüksek doz beta-karoten takviyesinin akciğer kanseri riskini artırdığı gösterilmiştir. Bu nedenle sigara içenler ve yakın zamanda bırakanlar beta-karoten takviyesi kullanmamalıdır. Besinlerden alınan karotenoidler için böyle bir risk gösterilmemiştir.
Etkileşimler
- Retinoid ilaçlar (izotretinoin, asitretin) ile birlikte A vitamini takviyesi toksisite riskini artırır.
- Orlistat ve bazı kolesterol ilaçları yağda çözünen vitaminlerin emilimini azaltabilir.
- Alkol, A vitamininin karaciğer üzerindeki toksik etkisini artırabilir.
Sık sorulan sorular
Havuç yemek gözlere iyi gelir mi?
Havuç, vücutta A vitaminine dönüşebilen beta-karoten içerir ve A vitamini eksikliğinde görme için önemlidir. Ancak yeterli A vitamini alan birinde fazla havuç görmeyi “güçlendirmez”.
Hamilelikte A vitamini takviyesi alınır mı?
Yüksek doz retinol hamilelikte bebeğe zarar verebilir. Takviye kullanımı yalnızca hekim önerisiyle olmalıdır.
Beta-karoten takviyesi güvenli mi?
Sigara içenlerde yüksek doz beta-karoten takviyesinin akciğer kanseri riskini artırdığı gösterilmiştir; bu kişiler kullanmamalıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- EFSA (2015) — A vitamini için diyet referans değerleri
- ABD NIH Diyet Takviyeleri Ofisi — A vitamini ve karotenoidler bilgi notu
- ATBC Study Group (1994) ve Omenn G.S. ve ark. (1996, CARET), New England Journal of Medicine
- Dünya Sağlık Örgütü — A vitamini eksikliği bilgi notu
Önemli not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da kişisel sağlık önerisi değildir ve bir hekim veya eczacı görüşünün yerini tutmaz. Herhangi bir bitkisel ürün ya da takviyeyi kullanmadan önce — özellikle düzenli ilaç kullanıyor, hamile ya da emziriyor, kronik bir hastalığınız varsa veya çocuklar söz konusuysa — hekiminize veya eczacınıza danışın. Zehirlenme şüphesinde 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’ni, acil durumlarda 112’yi arayın. Tıbbi sorumluluk reddi